چيلله گئجهسي موناسيبتيله
قيش مراسيملري
چيلله گئجهسي موناسيبتيله
عليرضا صرافي
بو مقاله 1385-جي ايل 28 آذرده شريف تکنيک اونيورسيتهسينين شعر و ادب انجومني تشبّوثويله دوزنله نن چيلله گئجهسي مراسيمده سونولموشدور.
عزيز دوستلار!!
تقديم ائدهجگيم بو مقالهمده آذربايجان فولکلوروندا قيش مراسيملري، اؤزلليکله ده چيلله مراسيميندن سؤز آچاجاغام:
بيلديگينيز کيمي اسکي چاغلاردا ياشايان اينسانلارين دونيا گؤروشو، اساطير (ميتولوژي)، آنيميسم، توتميسم و… اساسلاريندا قورولموشدور، اونلار بوتون يارانيش و طبيعتين اؤنملي حاديثهلري اوچون ميتولوژيک مودل ياراداراق، اونلاري اؤز چيخارلارينجا هم تبيين ائتميش هم ده اونونلارلا يولا گلميش، اؤزلري اويدوردوقلاري اؤز افسانهلره ايناناراق، طبيعتده اوز وئرن چتينليکلره قاتلانيب، ياشاماغي باجارميشلار.
ايستر اسکي تورکلرين شامانليق اينانجلاريندا، ايسترسهده زرتشت دينينده، اود و اوجاق موقدّس و قوتسالدير. آذربايجان خالقينين اينانجلار سيستمي ترکيبينده ايسلاميتدن اؤنجهکي هر ايکي دين (شامانلیق و زرتشتیلیک)اساس رول اويناميش و بوگونه قدر ده عرف، عادت و مراسيملريميزده اؤزونو ساخلاميشدير. بونلارين هر ايکيسينده ده ايشيق و ايستي و گوندوز خئير، قارانليق و سويوق و قيش و گئجه ايسه شر ساييلير (پاشا افندیئف صص 133-136):
آتالاريميز “قورخ گئجه شريندن” دئميشلر.
ايلين ان اوزون گئجهسي يلدا گئجهسيدير، هم ده قيشين ايلک گئجهسي، هم قارانليق، هم سويوق، همده اوزون بير گئجه، عجبا بو مجمعالاشرارين کناريندان راحاتمي کئچمک اولار؟
قاباق قيشدير. کيم نه بيلير نه قدر مال-داوار پيهلرده قيريلاجاقميش، نئچه سودامر کؤرپهلر بلگينده دوناجاقيش، کیم بیلیر بو ایل قيشي نه تهر باشدان سوواجاقميشلار. قيشين قرهقئييدي هرکسين جانين آلديغيندا، طبيعيدير کي بير شادليق مراسيمي توتماقلا، بو گئجهنين شريني بير تهر باشدان آشيريب و قارا قيشين قارشيسنا گوجلو روحيهايله چيخماق لازيمدير. چيلله گئجهسي مراسيمي ده ائله بو اوزدن يارانميشدير.
***
ائل تقويمينده اساس قيش يئتميش گوندن عيبارتدير:
40 گون بؤيوک چيلله دير ديآيينين اوليندن بهمنين اونونا کيمي
20 گون کيچيک چيلله او دا بهمنين اون بيريندن سونونا کيمي
10 گون ده قاريننه چيللهسي او دا ايسفندين بيريندن اونونا کيمي
آذربايجان نيسبتا سويوق اؤلکهدير. قارلارا وئريلن آدلاردان دا همين مسئله آيدين اولور. تاتلارين برف -ي و عربلرين بفر-ي قارشيسندا بيز ده گؤرون نئچه آد وار:
قار، قيروو، سولوقار، آلاچلپوو، قوشباشي، بئچهباشي، کئچي قيران، دانا قيران، ائششک قيران و ….
ايسفند آيينين قارلارينا دا قار يئين دئيرلر، چونکو بو آيداکي قارلار بير-ايکي گوندن چوخ دوام گتيرمز ، ارير، گئدر و اريديکجه ده اؤزوندن قاباق ياغان قارلاري اريدر. قاريئين قارلارين دا هرهسينين بير آدي وار:
موشتولوقچو قار، بيلديرچين قاري، قارقا قاري، سرچه قاري، چرشنبه قاري. (انجوی شیرازی ص 42)
محض بو قدر قارلي قيشلار گؤرن آذربايجانيميزدا طبيعيدير کي بير چوخ قيش مراسيملري ده اولسون، داها دوغروسو قيش کولتورو باشليغي آلتيندا دانيشاجاغيميز چوخلو سؤزلر وار. واقتين دارليغيندان سؤزلريمي قيسالداراق بير نئچه اؤرنک وئرمکله کيفايتلنيرم.
***
شيفاهي خالق ادبياتيميزدان ميثال ووروم:
تاپماجا:
اوچو بيزه ياغيدي
اوچو جنت باغيدي
اوچو ييغار گتيري
اوچو وورار داغيدي
(جواب: قيش، ياز، ياي و پاييز آيلاري)(
بو تاپماجادا قيش فصلي بيزه ياغي و دوشمن کيمي و ياز جنت باغي کيمي گؤستريلميشدي.
آتا سؤزو
• قيش گلدي، قيليش گلدي (قيش سازاغينين قيلينج کيمي کسديگينه ايشارتدير)
• قيش گلر، گئدر اوزو قاراليق کؤموره قالار
• قيشين گؤزو کور اولار (بؤيوک- کيچيک، جاوان – قوجا تانيماز يئري دوشنده هاميني آياقدان سالار)
• قيشدان سوروشدولار هاردا قيشلادين دئدي اوشاقلارين جانيندا
گؤروندوگو کيمي بوتون بو آتا سؤزلرينده قيش شر بير گوج و اينسانلارين دوشمني کيمي گؤستريلميشدير.
***
بعضي قيش عادتلري:
قيشا گيرمزدن اول قيش تداروکي گؤرمک لازيمدير، بير چوخ يئرلرده بوتون پاييز آيلاري قادينلارين اساس فعاليتلري قيش زوماريينا صرف اولار، قوورما، تورشو، لاواشا، دن-دؤش، يئرآلما-سوغان، قوروگؤي، روب و …بو کيمي يئمکلري حاضيرلاييب، قيش زوماري ائدرلر. بونلارين ايچينده بير ده چيلله قارپيزي اولماليدير.
بؤيوک چيلله باشلانان گئجه يعني يلدا گئجهسي هامي بير-بيرينين ائوينه توپلانار، بير چوخلو قورو يئميشلر، قوورغا، قووت، بعضا ده نار و بو کيمي ياش مئيوهلردن، قوناقلار اوچون گتیررلر، ان سوندا دا چيللهقارپيزيني ديليم-ديليم کسيب هامييا پايلارلار. چيلله قارپيزيني هامي يئمهليدير، بيريسي ائوده اولماسا دا پاييني ساخلارلار، و بئله اينانارلار کي چيلله قارپيزيني يئسهلر اونلارا سويوق دگمييهجک، اردبيلده چيلله گئجهسي يئييب، ايچديکدن سونرا جماعت چؤله چيخار و شاختايا اوز توتوب، دئيرلر:
“بؤيوک چيلله! سن آللاه برک توتما!” (انجوی شیرازی ص
چيلله گئجهسي فال- ا دا باخارلار، کندلرده و ائلات ايچينده ان يايغين فال باياتي فاليدير:
بير قيز اوشاغيني بولاق باشيندان سو گتيرمگه گؤندررلر، او يول بويو کيمسه ايله دانيشماماليدير، چاغيرسالار بئله جواب وئرمهمهليدير، قيز گتيرديگي سو کؤزهسيني ائوده آغبيرچک بير خانيما تاپشيرار، او دا سويو تؤکر بير قابا اوستونه ده تميز بير پارچا چکر. سونرا قيز گلينلر و فالينا باخماق ايستهين خانيملار قابين دؤورنه توپلانار، هرهسي اؤزوندن بير نيشان سو قابينين ايچينه آتار. مثلا مينجيق، اوزوک، سانجاق و ساييره، قيزلاردان بيري اليني سالار قابين تکينه و سويو دولانديرا-دولانديرا، مجليسدکيلر ده هرهسي ایستهدیکلری باياتينين ايلک ميصراعين اوخويارلار،
مثلا: بيري دئير:
- الينده بايدا گلين
او بيري ايسه:
- قاپيدان بيري گلدي
و…….
کيمين قابا آتديغي نيشان قيزين الينه گلسه، اوخونان سون باياتيني کاميللشديررلر و او باياتي همين شخصين وصف-حاليدير دئيرلر. مثلا:
- الينده بايدا گلين
دوروبدو چايدا گلين
تانري مورادين وئرسين
آچيلان آيدا گلين
(بونون معناسي بودور کي گلن آيين ايچينده مورادينا چاتاجاقدير.)
- قاپيدان بيري گلدي
گؤزومون نورو گلدي
بو آرخي کيم آريتدي
سو بئله دورو گلدي
(دئمک يولدا موسافيرين وارسا ساغ سالامات گليب، يئتيشهجک، يا دا گلن گونلرين خئييرلي و ايشيقلي اولاجاق) ( یکانی زارع صص64-66)
***
باشقا دا بير نؤوع تفاّل وار ، بئله کي کند ائولرينده بير-بيرينين دامينا چيخيب، قولاق ياتيردارلار کي ائو اهلي ندن دانيشير. سؤزلري هر بير مؤوضوعدا اولسا، اؤز فيکيرلرينجه اون بير يئره يوزوب، اورکلرينده توتدوقلاري نيتين جوابين آلارلار.
اونا گؤره ده بو گئجه هامي چاليشار خوش صؤحبتلر، ياخشي سؤزلر، دانيشسينلار، آغيزلاريني خئيره آچسينلار، دئيرلر ائشيدن اولار قوي قولاغينا خئييرلي سؤزلر دگسين، بلکه موشگولو آچيلسين!! (یکانی زارع ص 66)
خالقيميزين ديلينده دولاشان بئله بير ميتولوژيک ريوايت وار:
“بؤيوک چيللهايله کيچيک چيلله ايکي باجيديلار، بيرگون بونلار ايگده آغاجي آلتيندا اوتوروب، دانيشيرديلار، کيچيک باجي ، بؤيوک باجيدان سوروشار کي،
- سن گئتدين نئيلهدين؟
دئير :
- من گئتديم هامينين اللرين تنديرين اوستونه سالديم، دوندارديم، اوشوتدوم، ناخوشلاتديم، گلديم!
کيچيک باجي دئير:
- بولار بير ايش دئييل کي من گئتسم، قاريلاري کورکدن، لولئيينلري لولکدن، گلينلري بيلکدن، کؤرپهلري بلکدن ائلرم!!
بؤيوک باجي دئير: سن ده بير ايش گؤره بيلمزسن چونکو قاباغين يازدي، عؤمورون آزدي.
چيلله گئجهسي و ائلهجه ده بوتون قيش بويونجا چوخ اسکي زامانلاردان قالان کوساگلين، خديرنبي، ساياچي کيمي مراسيملر و بايراملار کئچيريلر.
ميثال اوچون بورادا کوسا گلين مراسيمينه قيساجا ايشاره ائدهجگم:
کوسا گلين مراسيمي زيرنا، و دوهول ايله موشاييعت اولار، کوسا يئل قوواندان ساقال قويار، باشينا ايکي بوينوز تاخار، يانينا دا بير گلين سالار، بير ده اؤزويله بؤیوک بیر چووال داشييان بيريسين دولاندیرار. بونلار کند ايچينه گليب، چاليب، اوخويوب، اوينايارلار:
کوسا گلين شعرلريندن بير نئچهسيني آشاغيدا وئريرم:
کوسا گلير هاوادان
ساققالي يئل قووادان
کوسانين پايين گتير
آي خانيم ائوين آوادان
جانيم قاراباش قويون
قارلي داغلار آش قويون
اوچ گون، اوچ گئجه کئچر
کوسايا يولداش قويون
جانيم او قاتار کئچي
قايادا ياتا کئچي
قيش سويوغو گلنده
بالاني آتار کئچي
آي خالا خالا دور ايندي
يوک ديبينه سوز ايندي
چؤمچهني دولدور ايندي
آللاه بالان ساخلاسين
دو بيزي يولا سال ايندي (انجوی شیرازی ص 95-98)
****
خالق چيللهلري قارشيلاديغي کيمي يولا دا سالار. کيچيک چيللهنين سون گئجهسينه کورداوغلو دئيرلر. بو گئجه قيز-گلينلر داما چيخار و دامدا اود يانديريب، قارلاري اونون اوستونه سووراراق اوخورلار:
چيلله قوودو، چيلله قوودو
سحر مينجيق، سحر مينجيق (انجوی شیرازی ص48)
سحر مينجيق دئديکده صاباحيسي گون مينجيق-مينجيق ياغيش ياغاجاغينا اينانارلار
چیللهنین سون گونلری حاقيندا دا ميتولوژيک بير ريوايت وار، اونو دا ائشيدهليم.
- دئييرلر کيچيک چيلله چيخان گونون صاباحيسي، حاجيلئيلک گلر و گؤلون دونموش بوزلارينا آياق باسار ، دونوق سولار باشلارلار اريمگه. اما بير دفعه خیدیر نبی هاوا بتر کولک ائليردي. یامان سویوق دوشموشدو، پیشیکلر میرنووا دوشوب، قورتلار اته یئریکلیر و ایتلرین قانینا سوسامیشدیلار، خالق نه قدر حاجي لئيلگين يولونو گؤزلهديلرسه اوندان خبر اولمادي، آرادا بير نئچه نفر آغزيگؤيچک ده گليب، پيس يئره يوردولار: بيري دئدي يقين قاردا قاليب، بيري دئدي يقين يولون آزيب، صياد بابا دئييلن بير دیل آنلایان، تاری تانیان، خئير-دوعالي ياخشي کيشی وارايدي او دا جماعته دئييردي کي نياران اولمايين هرياندان اولموش اولسا حاجي لئيلک گليب، چيخار بير آز دا دؤزمهليسيز.
آما گؤزله گؤزون وار اولسون. حاجيلئيلکدن خبر اولمادي آخيردا جماعت يورولوب، کور پئشمان ائولرينه دؤندولر.
صياد بابانين کورداوغلو آديندا بير اوغلو وار ايدي، ائوه گليب، اوغلونا دئدي اوغلو دور پار-پالتاريوي گئي! گئت گؤر بلکه حاجيلئيلک گليب، گديکده قاليب،
کورداوغلو چاريقلارين گئيدي، پاتاواسين باغلادي، کورکونو ده چيگنينه ساليب، آلا چلپوو ياغا-ياغا داغ يوخاري يولا دوشدو. آخيردا گئديب، يوققوشون باشينا چاتدی. گؤردو کي بعلي حاجي لئيلک گليب، اوردادي. اونو قوجاعينا آليب، کنده ساري دؤندو، کيچيک چيلله بئله گؤردوکده لاپ سالدي عينادينا هرطرفدن قار ياغديريب، کولک ائلهدي. کورداوغلو لئيلگي کورکونون ايچينه سالدي کي هم او اوشومهسين هم ده بو قيزيشسين، اما کیچیک چیلله قارلاری اوز گؤزونه سووروب، يولونو آزديرماق ايستيردي، نه ايسه کورداوغلو بير داشين داليندا گيزلنيب، اؤزونو کولکدن قورويوب، حاجي لئيلک ايلن سحره کيمي اورادا قالدي.
اما گل گؤر کي کورداوغلو گلمهيينجه آتا –آناسي برک نياران قالديلار، بير نئچه ساعات گئجهني گؤزلهديلر، خبر اولمادي، کور- پئشمان باشلاريني آتيب، ياتديلار.
کورداوغلونون آناسي دؤشونو چيخاريب، يئره دايادي صوبحه کيمي، سحره ياخين صياد باباني اوياتدي کي موشتولوغومو وئر. اگر کورداوغلو ايندييهجن ديري قالميش اولسا داها بوندان سونرا اؤلمز.- دئدي.
دئدي:- من دوشومو يئره داياميشديم، سحره کيمي سويوقدان آز قالا دونوردو، آما ايندي يئر قيزيشدي، دئمهلي يئر نفس چکمگه باشلاميش!!
بير آزدان گؤردولر کورداوغلو ساغ- سالامات گليب، چيخدي، او حاجيلئيلگي ده بير باشا گؤل سولارينا آپارميش، او دا آياغيني باسجاق، گؤللرين سولاري اريمگه باشلاميشدي.
بو سون درجه گؤزل اسطوره ايله ده سؤزلريمه سون قويماق ايستريديم.
آنجاق سؤزلريمين اولينده دئديگيم کیمی : آتا بابالاريميز بو گئجه آغيزلاريني خئيره آچارميشلار، قوي ان سون سؤزومده خئير دوعا ايله سونا چاتسين:
هميشه آلنينيز آچيق، گؤيلونوز شاد اولسون.
آللاه سيزي آتا اوجاغيندان، آنا تورپاغينيزدان قيراق سالماسين.
(و بير ده نئجه دئيرلر سؤز واقتيا چکر دئميشلر، اوتوز ايل بوندان اول بيز ده بو اونيورسيته نين اؤيرنجيسي اولاراق رحمتليک خويلو عاشيق اصلاني بو سالونا چاغيرميشديق. او دا بئله بير خئير دوعا وئردي:)
گول اولاسيز، بولبول اولاسيز، قفسده اولموياسيز.
………………….
قايناقلار:
1- یکانی زارع، پرویز ” آذربایجان شیفاهی ائل ادبیاتینا بیر باخیش” (تهران 1377، نشر اندیشه نو)
2- انجوی شیرازی، سید ابوالقاسم “جشنها و آداب و معتقدات زمستان جلد دوم استانهای آذربایجان و همدان” (تهران 1354، انتشارات امیرکبیر )
3- افندییئف پاشا “آذربایجان شیفاهی خالق ادبیاتی” (باکی، 1992 معارف نشریاتی)
4- جاوید، سلامالله “آذری فولکلور صحیفه لری درگیسی”ا
5- صرافی علیرضا “دیلماج درگیسی فولکلور اؤزل ساییسی 21-24-جو سایی”
6-سیدوف، نورالدین “تاپماجالار” (باکی، )
7- شاه محمدی، فاطمه و ذبیحالله “ضربالمثلهای ترکی در گویش زنجانی” (زنجان 1383، انتشارات نیکان کتاب)
اتک يازيلار
میثال اوچون بیزده بئله بیر دب وار کی: بیر ائودن قیز کؤچورنده تازه گلینی ائوی ترکائتمهدن اول آتا اوجاغینین (تندیرین) باشینا گتیررمیشلر، او ایسه اوچ دؤنه اوجاغین باشینا دولانار و سونرا دا ادب- ارکانلا اگیلیب، اوجاغین قیراغیندان اؤپر و ائوی ترک ائدر.
بو اود و اوجاق موقدسلیگینی اؤزونده یاشادان بیر عادت و دبدیر.
یئری گلمیشکن بورادا بیر قیسا ریوایت ده نقل ائتسم پیس اولمازدی:
دئییرلر بیر قاری ننه، قیزی و پیشیگی ایله یاشارمیشلار، پاییز آیلاریندا بوتون قوهوم- قونشو قیش زوماری تداروکونده اویان بویانا قاچیب، چالیشدیقلاری حالدا، قاری ننه ایلن قیزی هیچ بیر ایش گؤرمورموشلر.
سوروشارلار :
- آی ننه بس نیه قیشا حاضیرلیق ایشلری گؤرمورسن؟
قاری دا تنبللیکدن دئیر:
- من بو قیشا قالمارام، اؤلوب، گئدهجگم دا نه اوچون تداروک گؤروم!
قیزی دا دئیر:
- من ده اره گئدهجگم، گئدیب ار ائوینده یئییب، ایچرم. دا نه اوچون تداروک گؤروم!
پیشیک ده دئییر:
- ائله کی قاری ننه اؤلدو، قیزدا اره گئتدی داها من ده بو ائوده اوتورمارام، قوشولارام قیز گئدن ائوه گئدیب، اوردا یئریمی سالارام.
اما ایش بئله گتیریر کی قاری ننه دیری قالیر! قیزین دا باختی آچیلمیر، اوچو ده قیش بویونجا کورلوق چکیرلر.
بو توفارقان واریانتیدیر، خویدا دا بئله دئیرلر: بؤیوک چیلله دئیر من گئتدیم هامینین اللرین باغلادیم، تندیرین اوستونه سالدیم گلدیم.
کیچیک چیلله ده دئیر: من سنین کیمین دئییلم، گئدیب، هامینی تندیردن قووب، کوفلهدن چیخاراجاغام، اوشاقلارین اللرین بئشیکده، قوجالارین اللرین بوز سیندیراندا چاتلاداجاغام ، گلینلرین الینی بولاق باشیندا دوندوراجاغام.
بو قوشا چای واریانتیدیر، سایین قالادا بو شعری اوخویارلار:
چیلله قاچدیها چیلله قاچدی
بالالارین گؤتؤتدو قاچدی
بیر چوخ یئرلرده دئیرلر: حاجی لئیلک سولارا ایشر، و اونون دالینجا بوزلار اریر.
www.yenises.org
