وبلاگ ترکهای کثیر آذربایجان

قيش مراسيملري
چيلله گئجه‌سي موناسيبتيله
عليرضا صرافي

بو مقاله 1385-جي ايل 28 آذرده شريف تکنيک اونيورسيته‌سينين شعر و ادب انجومني‌ تشبّوثويله دوزنله نن چيلله گئجه‌سي مراسيمده سونولموشدور.
عزيز دوستلار!!
تقديم ائده‌جگيم بو مقاله‌مده آذربايجان فولکلوروندا قيش مراسيملري، اؤزلليکله ده چيلله مراسيميندن سؤز آچاجاغام:
بيلديگينيز کيمي اسکي چاغلاردا ياشايان اينسانلارين دونيا گؤروشو، اساطير (ميتولوژي)، آنيميسم، توتميسم و… اساسلاريندا قورولموشدور، اونلار بوتون يارانيش و طبيعتين اؤنملي حاديثه‌لري اوچون ميتولوژيک مودل ياراداراق، اونلاري اؤز چيخارلارينجا هم تبيين ائتميش هم ده اونونلارلا يولا گلميش، اؤزلري اويدوردوقلاري اؤز افسانه‌لره ايناناراق، طبيعتده اوز وئرن چتينليکلره قاتلانيب، ياشاماغي باجارميشلار.
ايستر اسکي تورکلرين شامانليق اينانجلاريندا، ايسترسه‌ده زرتشت دينينده، اود و اوجاق موقدّس و قوتسالدير. آذربايجان خالقي‌نين اينانجلار سيستمي ترکيبينده ايسلاميتدن اؤنجه‌کي هر ايکي دين (شامانلیق و زرتشتی‌لیک)اساس رول اويناميش و بوگونه قدر ده عرف، عادت و مراسيملريميزده اؤزونو ساخلاميشدير. بونلارين هر ايکيسينده ده ايشيق و ايستي و گوندوز خئير، قارانليق و سويوق و قيش و گئجه ايسه شر ساييلير (پاشا افندیئف صص 133-136):
آتالاريميز “قورخ گئجه شريندن” دئميشلر.
ايلين ان اوزون گئجه‌سي يلدا گئجه‌سيدير، هم ده قيشين ايلک گئجه‌سي، هم قارانليق، هم سويوق، هم‌ده اوزون بير گئجه، عجبا بو مجمع‌الاشرارين کناريندان راحات‌مي کئچمک اولار؟
قاباق قيشدير. کيم نه بيلير نه قدر مال-داوار پيه‌لرده قيريلاجاقميش، نئچه سودامر کؤرپه‌لر بلگينده دوناجاقيش، کیم بیلیر بو ایل قيشي نه تهر باشدان سوواجاقميشلار. قيشين قره‌قئييدي هرکسين جانين آلديغيندا، طبيعيدير کي بير شادليق مراسيمي توتماقلا، بو گئجه‌نين شريني بير تهر باشدان آشيريب و قارا قيشين قارشيسنا گوجلو روحيه‌ايله چيخماق لازيمدير. چيلله گئجه‌سي مراسيمي ده ائله بو اوزدن يارانميشدير.
***
ائل تقويمينده اساس قيش يئتميش گوندن عيبارتدير:
40 گون بؤيوک چيلله دير دي‌آيي‌نين اوليندن بهمنين اونونا کيمي
20 گون کيچيک چيلله او دا بهمنين اون بيريندن سونونا کيمي
10 گون ده قاري‌ننه چيلله‌سي او دا ايسفندين بيريندن اونونا کيمي
آذربايجان نيسبتا سويوق اؤلکه‌دير. قارلارا وئريلن آدلاردان دا همين مسئله آيدين اولور. تاتلارين برف -ي و عربلرين بفر-ي قارشيسندا بيز ده گؤرون نئچه آد وار:
قار، قيروو، سولوقار، آلاچلپوو، قوش‌باشي، بئچه‌باشي، کئچي قيران، دانا قيران، ائششک قيران و ….
ايسفند آيي‌نين قارلارينا دا قار يئين دئيرلر، چونکو بو آيداکي قارلار بير-ايکي گوندن چوخ دوام گتيرمز ، ارير، گئدر و اريديکجه ده اؤزوندن قاباق ياغان قارلاري اريدر. قاريئين قارلارين دا هره‌سينين بير آدي وار:
موشتولوقچو قار، بيلديرچين قاري، قارقا قاري، سرچه قاري، چرشنبه قاري. (انجوی شیرازی ص 42)
محض بو قدر قارلي قيشلار گؤرن آذربايجانيميزدا طبيعيدير کي بير چوخ قيش مراسيملري ده اولسون، داها دوغروسو قيش کولتورو باشليغي آلتيندا دانيشاجاغيميز چوخلو سؤزلر وار. واقتين دارليغيندان سؤزلريمي قيسالداراق بير نئچه اؤرنک وئرمکله کيفايت‌لنيرم.
***
شيفاهي خالق ادبياتيميزدان ميثال ووروم:
تاپماجا:

اوچو بيزه ياغيدي
اوچو جنت باغيدي
اوچو ييغار گتيري
اوچو وورار داغيدي

(جواب: قيش، ياز، ياي و پاييز آيلاري)(
بو تاپماجادا قيش فصلي بيزه ياغي و دوشمن کيمي و ياز جنت باغي کيمي گؤستريلميشدي.

آتا سؤزو
• قيش گلدي، قيليش گلدي (قيش سازاغي‌نين قيلينج کيمي کسديگينه ايشارتدير)
• قيش گلر، گئدر اوزو قاراليق کؤموره قالار
• قيشين گؤزو کور اولار (بؤيوک- کيچيک، جاوان – قوجا تانيماز يئري دوشنده هاميني آياقدان سالار)
• قيشدان سوروشدولار هاردا قيشلادين دئدي اوشاقلارين جانيندا
گؤروندوگو کيمي بوتون بو آتا سؤزلرينده قيش شر بير گوج و اينسانلارين دوشمني کيمي گؤستريلميشدير.

***

بعضي قيش عادتلري:
قيشا گيرمزدن اول قيش تداروکي گؤرمک لازيمدير، بير چوخ يئرلرده بوتون پاييز آيلاري‌ قادينلارين اساس فعاليتلري قيش زوماريينا صرف اولار، قوورما، تورشو، لاواشا، دن-دؤش، يئرآلما-سوغان، قوروگؤي، روب و …بو کيمي يئمکلري حاضيرلاييب، قيش زوماري ائدرلر. بونلارين ايچينده بير ده چيلله قارپيزي اولماليدير.
بؤيوک چيلله باشلانان گئجه يعني يلدا گئجه‌سي هامي بير-بيرينين ائوينه توپلانار، بير چوخلو قورو يئميشلر، قوورغا، قووت، بعضا ده نار و بو کيمي ياش مئيوه‌لردن، قوناقلار اوچون گتیررلر، ان سوندا دا چيلله‌قارپيزيني ديليم-ديليم کسيب هامييا پايلارلار. چيلله قارپيزيني هامي يئمه‌ليدير، بيريسي ائوده اولماسا دا پاييني ساخلارلار، و بئله اينانارلار کي چيلله قارپيزيني يئسه‌لر اونلارا سويوق دگمييه‌جک، اردبيلده چيلله گئجه‌سي يئييب، ايچديکدن سونرا جماعت چؤله چيخار و شاختايا اوز توتوب، دئيرلر:

“بؤيوک چيلله! سن آللاه برک توتما!” (انجوی شیرازی ص
چيلله گئجه‌سي فال- ا دا باخارلار، کندلرده و ائلات ايچينده ان يايغين فال باياتي فاليدير:
بير قيز اوشاغيني بولاق باشيندان سو گتيرمگه گؤندررلر، او يول بويو کيمسه ايله دانيشماماليدير، چاغيرسالار بئله جواب وئرمه‌مه‌ليدير، قيز گتيرديگي سو کؤزه‌سيني ائوده آغ‌بيرچک بير خانيما تاپشيرار، او دا سويو تؤکر بير قابا اوستونه ده تميز بير پارچا چکر. سونرا قيز گلينلر و فالينا باخماق ايسته‌ين خانيملار قابين دؤورنه توپلانار، هره‌سي اؤزوندن بير نيشان سو قابي‌نين ايچينه آتار. مثلا مينجيق، اوزوک، سانجاق و ساييره، قيزلاردان بيري اليني سالار قابين تکينه و سويو دولانديرا-دولانديرا، مجليسدکيلر ده هره‌سي ایسته‌دیکلری باياتي‌نين ايلک ميصراعين اوخويارلار،
مثلا: بيري دئير:

- الينده بايدا گلين
او بيري ايسه:
- قاپيدان بيري گلدي
و…….

کيمين قابا آتديغي نيشان قيزين الينه گلسه، اوخونان سون باياتيني کاميللشديررلر و او باياتي همين شخصين وصف-حاليدير دئيرلر. مثلا:

- الينده بايدا گلين
دوروبدو چايدا گلين
تانري مورادين وئرسين
آچيلان آيدا گلين
(بونون معناسي بودور کي گلن آيين ايچينده مورادينا چاتاجاقدير.)

- قاپيدان بيري گلدي
گؤزومون نورو گلدي
بو آرخي کيم آريتدي
سو بئله دورو گلدي
(دئمک يولدا موسافيرين وارسا ساغ سالامات گليب، يئتيشه‌جک، يا دا گلن گونلرين خئييرلي و ايشيقلي اولاجاق) ( یکانی زارع صص64-66)

***

باشقا دا بير نؤوع تفاّل وار ، بئله کي کند ائولرينده بير-بيرينين دامينا چيخيب، قولاق ياتيردارلار کي ائو اهلي ندن دانيشير. سؤزلري هر بير مؤوضوعدا اولسا، اؤز فيکيرلرينجه اون بير يئره يوزوب، اورکلرينده توتدوقلاري نيتين جوابين آلارلار.
اونا گؤره ده بو گئجه هامي چاليشار خوش صؤحبتلر، ياخشي سؤزلر، دانيشسينلار، آغيزلاريني خئيره آچسينلار، دئيرلر ائشيدن اولار قوي قولاغينا خئييرلي سؤزلر دگسين، بلکه موشگولو آچيلسين!! (یکانی زارع ص 66)
خالقيميزين ديلينده دولاشان بئله بير ميتولوژيک ريوايت وار:
“بؤيوک چيلله‌ايله کيچيک چيلله ايکي باجيديلار، بيرگون بونلار ايگده آغاجي آلتيندا اوتوروب، دانيشيرديلار، کيچيک باجي ، بؤيوک باجيدان سوروشار کي،
- سن گئتدين نئيله‌دين؟
دئير :

- من گئتديم هامي‌نين اللرين تنديرين اوستونه سالديم، دوندارديم، اوشوتدوم، ناخوشلاتديم، گلديم!
کيچيک باجي دئير:

- بولار بير ايش دئييل کي من گئتسم، قاريلاري کورکدن، لولئيين‌لري لولکدن، گلينلري بيلکدن، کؤرپه‌لري بلکدن ائلرم!!
بؤيوک باجي دئير: سن ده بير ايش گؤره بيلمزسن چونکو قاباغين يازدي، عؤمورون آزدي.
چيلله گئجه‌سي و ائله‌جه‌ ده بوتون قيش بويونجا چوخ اسکي زامانلاردان قالان کوساگلين، خديرنبي، ساياچي کيمي مراسيملر و بايراملار کئچيريلر.
ميثال اوچون بورادا کوسا گلين مراسيمينه قيساجا ايشاره ائده‌جگم:
کوسا گلين مراسيمي زيرنا، و دوهول ايله موشاييعت اولار، کوسا يئل قوواندان ساقال قويار، باشينا ايکي بوينوز تاخار، يانينا دا بير گلين سالار، بير ده اؤزويله بؤیوک بیر چووال داشييان بيريسين دولاندیرار. بونلار کند ايچينه گليب، چاليب، اوخويوب، اوينايارلار:
کوسا گلين شعرلريندن بير نئچه‌سيني آشاغيدا وئريرم:

کوسا گلير هاوادان
ساققالي يئل قووادان
کوسانين پايين گتير
آي خانيم ائوين آوادان

جانيم قاراباش قويون
قارلي داغلار آش قويون
اوچ گون، اوچ گئجه کئچر
کوسايا يولداش قويون

جانيم او قاتار کئچي
قايادا ياتا کئچي
قيش سويوغو گلنده
بالاني آتار کئچي

آي خالا خالا دور ايندي
يوک ديبينه سوز ايندي
چؤمچه‌ني دولدور ايندي
آللاه بالان ساخلاسين

دو بيزي يولا سال ايندي (انجوی شیرازی ص 95-98)

****

خالق چيلله‌لر‌ي قارشيلاديغي کيمي يولا دا سالار. کيچيک چيلله‌نين سون گئجه‌سينه کورداوغلو دئيرلر. بو گئجه قيز-گلينلر داما چيخار و دامدا اود يانديريب، قارلاري اونون اوستونه سووراراق اوخورلار:

چيلله قوودو، چيلله قوودو
سحر مينجيق، سحر مينجيق (انجوی شیرازی ص48)
سحر مينجيق دئديکده صاباحيسي گون مينجيق-مينجيق ياغيش ياغاجاغينا اينانارلار
چیلله‌نین سون گونلری حاقيندا دا ميتولوژيک بير ريوايت وار، اونو دا ائشيده‌ليم.

- دئييرلر کيچيک چيلله چيخان گونون صاباحيسي، حاجي‌لئيلک گلر و گؤلون دونموش بوزلارينا آياق باسار ، دونوق سولار باشلارلار اريمگه. اما بير دفعه خیدیر نبی هاوا بتر کولک ائليردي. یامان سویوق دوشموشدو، پیشیکلر میرنووا دوشوب، قورتلار اته یئریکلیر و ایتلرین قانینا سوسامیشدیلار، خالق نه قدر حاجي لئيلگين يولونو گؤزله‌ديلرسه اوندان خبر اولمادي، آرادا بير نئچه نفر آغزي‌گؤيچک ده گليب، پيس يئره يوردولار: بيري دئدي يقين قاردا قاليب، بيري دئدي يقين يولون آزيب، صياد بابا دئييلن بير دیل آنلایان، تاری تانیان، خئير-دوعالي ياخشي کيشی وارايدي او دا جماعته دئييردي کي نياران اولمايين هرياندان اولموش اولسا حاجي لئيلک گليب، چيخار بير آز دا دؤزمه‌ليسيز.
آما گؤزله گؤزون وار اولسون. حاجي‌لئيلکدن خبر اولمادي آخيردا جماعت يورولوب، کور پئشمان ائولرينه دؤندولر.
صياد بابانين کورداوغلو آديندا بير اوغلو وار ايدي، ائوه گليب، اوغلونا دئدي اوغلو دور پار-پالتاريوي گئي! گئت گؤر بلکه حاجي‌لئيلک گليب، گديکده قاليب،
کورداوغلو چاريقلارين گئيدي، پاتاواسين باغلادي، کورکونو ده چيگنينه ساليب، آلا چلپوو ياغا-ياغا داغ يوخاري يولا دوشدو. آخيردا گئديب، يوققوشون باشينا چاتدی. گؤردو کي بعلي حاجي لئيلک گليب، اوردادي. اونو قوجاعينا آليب، کنده ساري دؤندو، کيچيک چيلله بئله گؤردوکده لاپ سالدي عينادينا هرطرفدن قار ياغديريب، کولک ائله‌دي. کورداوغلو لئيلگي کورکونون ايچينه سالدي کي هم او اوشومه‌سين هم ده بو قيزيشسين، اما کیچیک چیلله قارلاری اوز گؤزونه سووروب، يولونو آزديرماق ايستيردي، نه ايسه کورداوغلو بير داشين داليندا گيزلنيب، اؤزونو کولکدن قورويوب، حاجي لئيلک ايلن سحره کيمي اورادا قالدي.
اما گل گؤر کي کورداوغلو گلمه‌يينجه آتا –آناسي برک نياران قالديلار، بير نئچه ساعات گئجه‌ني گؤزله‌ديلر، خبر اولمادي، کور- پئشمان باشلاريني آتيب، ياتديلار.
کورداوغلونون آناسي دؤشونو چيخاريب، يئره دايادي صوبحه کيمي، سحره ياخين صياد باباني اوياتدي کي موشتولوغومو وئر. اگر کورداوغلو ايندييه‌جن ديري قالميش اولسا داها بوندان سونرا اؤلمز.- دئدي.
دئدي:- من دوشومو يئره داياميشديم، سحره کيمي سويوقدان آز قالا دونوردو، آما ايندي يئر قيزيشدي، دئمه‌لي يئر نفس چکمگه باشلاميش!!
بير آزدان گؤردولر کورداوغلو ساغ- سالامات گليب، چيخدي، او حاجي‌لئيلگي ده بير باشا گؤل سولارينا آپارميش، او دا آياغيني باسجاق، گؤللرين سولاري اريمگه باشلاميشدي.
بو سون درجه گؤزل اسطوره ‌ايله ده سؤزلريمه سون قويماق ايستريديم.
آنجاق سؤزلريمين اولينده دئديگيم کیمی : آتا بابالاريميز بو گئجه آغيزلاريني خئيره آچارميشلار، قوي ان سون سؤزومده خئير دوعا ايله سونا چاتسين:
هميشه آلنينيز آچيق، گؤيلونوز شاد اولسون.
آللاه سيزي آتا اوجاغيندان، آنا تورپاغينيزدان قيراق سالماسين.
(و بير ده نئجه دئيرلر سؤز واقتيا چکر دئميشلر، اوتوز ايل بوندان اول بيز ده بو اونيورسيته نين اؤيرنجيسي اولاراق رحمتليک خويلو عاشيق اصلاني بو سالونا چاغيرميشديق. او دا بئله بير خئير دوعا وئردي:)
گول اولاسيز، بولبول اولاسيز، قفسده اولموياسيز.

………………….

قايناقلار:
1- یکانی زارع، پرویز ” آذربایجان شیفاهی ائل ادبیاتینا بیر باخیش” (تهران 1377، نشر اندیشه نو)
2- انجوی شیرازی، سید ابوالقاسم “جشنها و آداب و معتقدات زمستان جلد دوم استانهای آذربایجان و همدان” (تهران 1354، انتشارات امیرکبیر )
3- افندی‌یئف پاشا “آذربایجان شیفاهی خالق ادبیاتی” (باکی، 1992 معارف نشریاتی)
4- جاوید، سلام‌الله “آذری فولکلور صحیفه لری درگیسی”ا
5- صرافی علیرضا “دیلماج درگیسی فولکلور اؤزل ساییسی 21-24-جو سایی”
6-سیدوف، نورالدین “تاپماجالار” (باکی، )
7- شاه محمدی، فاطمه و ذبیح‌الله “ضرب‌المثلهای ترکی در گویش زنجانی” (زنجان 1383، انتشارات نیکان کتاب)

اتک يازيلار
میثال اوچون بیزده بئله بیر دب وار کی: بیر ائودن قیز کؤچورنده تازه گلینی ائوی ترک‌ائتمه‌دن اول آتا اوجاغی‌نین (تندیرین) باشینا گتیررمیشلر، او ایسه اوچ دؤنه اوجاغین باشینا دولانار و سونرا دا ادب- ارکانلا اگیلیب، اوجاغین قیراغیندان اؤپر و ائوی ترک ائدر.
بو اود و اوجاق موقدسلیگینی اؤزونده یاشادان بیر عادت و دبدیر.
یئری گلمیشکن بورادا بیر قیسا ریوایت ده نقل ائتسم پیس اولمازدی:
دئییرلر بیر قاری ننه‌، قیزی و پیشیگی ایله یاشارمیشلار، پاییز آیلاریندا بوتون قوهوم- قونشو قیش زوماری تداروکونده اویان بویانا قاچیب، چالیشدیقلاری حالدا، قاری ننه ایلن قیزی هیچ بیر ایش گؤرمورموشلر.

سوروشارلار :
- آی ننه بس نیه قیشا حاضیرلیق ایشلری گؤرمورسن؟
قاری دا تنبل‌لیکدن دئیر:
- من بو قیشا قالمارام، اؤلوب، گئده‌جگم دا نه اوچون تداروک گؤروم!
قیزی دا دئیر:
- من ده اره گئده‌جگم، گئدیب ار ائوینده یئییب، ایچرم. دا نه اوچون تداروک گؤروم!
پیشیک ده دئییر:
- ائله کی قاری ننه اؤلدو، قیزدا اره گئتدی داها من ده بو ائوده اوتورمارام، قوشولارام قیز گئدن ائوه گئدیب، اوردا یئریمی سالارام.
اما ایش بئله گتیریر کی قاری ننه دیری قالیر! قیزین دا باختی آچیلمیر، اوچو ده قیش بویونجا کورلوق چکیرلر.
بو توفارقان واریانتیدیر، خویدا دا بئله دئیرلر: بؤیوک چیلله دئیر من گئتدیم هامی‌نین اللرین باغلادیم، تندیرین اوستونه سالدیم گلدیم.
کیچیک چیلله ده دئیر: من سنین کیمین دئییلم، گئدیب، هامینی تندیردن قووب، کوفله‌دن چیخاراجاغام، اوشاقلارین اللرین بئشیکده، قوجالارین اللرین بوز سیندیراندا چاتلاداجاغام ، گلینلرین الینی بولاق باشیندا دوندوراجاغام.
بو قوشا چای واریانتیدیر، سایین قالادا بو شعری اوخویارلار:
چیلله قاچدی‌ها چیلله قاچدی
بالالارین گؤتؤتدو قاچدی
بیر چوخ یئرلرده دئیرلر: حاجی لئیلک سولارا ایشر، و اونون دالینجا بوزلار اریر.
www.yenises.org

ایچه ریم اؤزومو یاندیریر ائشیییم اؤزگه نی
ماهنی زنگانلی

بو سون گونلرده کیمین کیمه سالدیردیغی بللی دئییل. و بو آرادا یازیق میللت کی بیزلرین الینده قالمیش،هارایا اوز چئویریرسه اورادا کارا گلمه ین بلکه ده داها دؤغروسو داغیدیجی کونولاردا آتیشما بوغوشمالارلا اوزبه وز اولور. بئله کی گئدیر، آتالاریمیز دئمیش کن ایچریمیزده ییپراناجاییق ، کیمسه یه ده آنلاتماق اولمایاجاق دیر . بو ایچریده ن یانیب، ارییب،سوورولا ن میللیتچی نین گؤزلری اؤز اللری ایله یاندیران اوتون توستو سو ایله سیزیلداماغا باشلایاجاغدیر.
حرکتی بوش دوشونوب نه اولدوغونو دوغرو دوزگون آنلامادیغیمیزبیر قیراغا ، کئچمیش ده ن درس آلاراق اونو تنقید ائتمک یئرینه ،هر زامان کی کیمی رؤیالاردا سئیرائتمه یه داهادا ماراقلی اولدوغوموزو قبول ائتمه لییک.
اؤزلرینی … چی … چو آدلارلا باشقالاریندان داهادا میللیتچی بیلنلر حرکته بو گونه قده ر اویون گؤزو ایله باخمالاری آچیقجاسینا بللی دیر. سانکی بیر یاریشا گیرمیش لر، آممابو یاریشی منیمسه مه یه رک ،نه دوشونجه اساسیندا دوزنلنمه سینه اؤنم گؤسترمه دن، قازانمانی دا حاکلاریدی دییه ساوونوللار.
اسکی دن دئیرلر: بیر قوتو مئیوه نین ایچینده آنجاق دی بیری قورتلانسین ، زامانیندا سئچیلمه سه، او بیری لرینده قورتلانماسینا سبب اولاجاق دیرو منجه بو حرکته، قورتلانمیش مئیوه لرین آریتلاما زامانی گلمیش. بو گونکو آذربایجان میللی حرکتی اساسیندا دارتیشمالار نه قده راولسا یئنه ده آزدیر .
حرکتین بو آشاماسیندا گؤزه گؤرونن و داها دوغروسو مهو ائدیجی اکسیک لری آرادان قالدیرامادیغیمیز حالدا، منجه اؤزوموزوبیر میللیتچی و آیدین بئیین آدلامادان یورماییب و بوشو بوشونا میللتین بو ایچینده ن آلوولانان ادو سؤندورمه یه اوغراشمامالییق.
بو حرکت و گؤستریلن سون اولایلار میللت طرفینده ن منه بیر کیچیک میللیتچی اولاراق تأثیر بوراخیب ،گؤزلریمی گرچک لره آچدی. ( هارای ، هارای من تورکم ) دئین اینسان لار سورو(؟) ایشارتی نی بئینیمده جانلاندیردیلار .
آیدین لار و اؤنده گئدن میللیتچی لر بو میللته نه لر وئره بیلد یلر؟!سوروسو.
دؤنه لرله دوزنله نن پروقراملاردا، اؤزللیکجه بو سون اولایلاردا اؤزونو گؤستره ن تورک میللتینه سونوجو تعریف ائدمییه ن، اؤنده گئدن لر یئنه ده تکرارکئچمیش دکی کیمی بوش بوش منلیک ایددیعالارینا دالدیلار.
بو گونکو الده ائدن وارلیق سایی اولاراق آرتیریلمیش سادا، کالیته اولاراق دارتیشمالی دیر.
بو گون شخصی منلیک داواسینی ائدن آیدین، قویونو اؤز الی ایله قازماغا چالیشیر اسلینده .
دلی داشی آتاربیر قویویا، دئیرلر،مین عاغیللی توپلانیب چیخاردانماز،و تام ایندیکی بیزیم دوروموموز. _بیر میللتین طالعینی یالنیز و یالنیز آدلار اوستونده قوربان وئرمه یه چابا گؤسترن لره و هر یئرده میللتی نظرده آلمایاراق، میللت آدینا قرار وئرمه یه قالخیزان بو اؤندر لر- … یازیق لار اولسون دئمه لی.
_ دیشارییا چیخان میللیتچی لره گؤز وئریب ایشیق وئرمه ین، اؤگئی لیک موعامیله سینی ائدن قارداشلارا، بو گئجه نین صاباحی دا وار دئییلمه لی دیر. منجه یئتر لی قده ر .. دیبینه سالدینیز، بورایا قده رمیش سیزینکی، ” چکیلین قیراغا یئل گلسین”.
_تشکیللات اددیعاسی ائدن یولداشلارا، ایندی بیزیم دونیا سیاسی ماسالاری نین باشیندا اوتوروب و تورکوسو بوشقابا قویمالی لیدئرلر و تشکیلاتی کادرولاریمیزین اولماسی گرکیر دی، آمما بوغوشمالار، اؤزل حیاتلارا گیرمک،آرخادان وورماق لار و سؤز بازلیق لاردان اللر هئچ بوشا چیخمامیش کی!!!
نه ایسه اوزون سؤزون قیساسی بو کی : گئدن گئدیشات، گوندمده اولان بیر سیرا میللیتچی تاخیمی نین بو سیناودان چیخماماسینی هر کسه کسین لشدیردی.
دئمک حرکت دوام ائتمه یه ، گنج نسلینده ن، یئنی دوشونجه لی و داهادا کالیته لی کادرو، دونیا سیاست ماسالاری نین باشیندا اوتورماغا طلب ائدیر.
www.yenises.org

اولو تانریدان اؤزومه همده خيال و هپروت عالمينه دالميش سوی داشلارا عاجيل شفا ديله ييرم*.
چ .چهرقانلی

سايغی دولو سالاملارلا بوتون اوخويوجولارا هر واختينيز خئیير اولسون دئييرم.
سايغی دَير ماراقلی و ايلگی ليلرين ديققتينه:
بئله يازيلار بو سويداش و اونا بنزه ر عزیزلر طرفیندن ايللردير يازيلير، اووللر منی و دوستلاريمی بيرآز اينجيتسيدی ده، زامان اوتدوکجه ياواش – ياواش بوينوندا زيلی اولان بيريسی کيمی آلیشاراق عادت خاصييتی اولاراق اونوتدوق.
يعنی من چهرقانلی اولاراق بو تيپ تؤهمت و ايفتيرا دولو يازيلاردان داها اينجيميرم و اينجيميه جيم ده.
اونا گوره بوتون دوستلاردان ریجا اولونور سايغی دولو تنقيدلری وارسا بويورسونلار هاميميز يارارلاناق، اما يوخسا، هئچ کيمسه نين منيم آديما، يا منه آرخا دورماق آدينا بو عزیزه يا آيری بير اينسانا هئچ و يئنه ده دئييرم هئچ حورمت سيزليک ائتمه یه حاقلاری يوخدور.

بو بير گرچکدير کی هر بير پولوتيکا آلانيندا چاليشان و نايليييت دوشونجه سينده اولان شخصين سيياست ساحه سينده تئوريک اولاراق بيلگی، باجاری و چيخاریندان باشقا، پرئکتيکال اولاراق ان آزی ايکی پئرفورمئنسی اولماليدير، بيرينجيسی داغيديجيليق روحيه سی (دوشمن يا دا حريفين گوجه چئوريلميش اورگانيزاسيونونو داغيديب پوزماق اوچون، ايکينجيسی قوروجولوق يا دا ياراديجيليق خاصييتی، اونداندا داغيديلميش و پوزدورولموش اورقانيزاسيونون يئرينه ايسته ديگی تشکيلاتی دوغرو دوزگون قورا بيلمک اوچون.

بعضا اويرنمه مئتودويلا( ايکتيسابی) بونلارين هر ايکيسين آز دا اولموش اولسا الده ائتمک مومکوندور، آمما رئال دوروم بودور کی بيلديگينيز کيمی هر شئيين اويرنمک يونتميله الده ائديلمه سی مومکون دئييلدير، يعنی ايرثی يا موروثی قونوسويلا ايلگيده دير، آنا ديليميزده دئسک بو او دئمکدير کی بيرینين ذاتيندا اولماليدير، ذاتيندا يعنی آتا باباسيندا، يعنی نوطفه سينده اولمازسا، اؤيرنمک يونتميله ده قازانماغی مومکون اولاماز.

اوستده کی يازی بيليمسل بير يازيدير، منيم بير ديلچی(لينگويست) اولدوغوم اوچون اويرنديگيم بيلگی لری داياناراق بير گرچه یی يانسيتماغا چاليشديم، دولاييسييلا کيمسه یه عايد اولماديغينا گوره کيمسه علمی بير مسئله دن راحاتسيز اولماماليدير.

تاسسوفله چوخوموزون بئله بير پرابلئميميز واردير . يعنی يا يالنيز داغيديجيليق گوجونه ماليک اولاراق، قوروجولوق گوجوموز يوخدور، يا ترسينه ياراديجيليق گوجونه صاحيب اولاراق، داغيديجيليق گوجوموز يوخدور، يعنی جامه و مانع اولماماقليق، بونا ديلچی ليکده (جومپرئهئنسيوئ آند ايمپئديمئنت) اسگيک ليگی دئييرلر.

البته بو بوتون توپلوملاردا بئله دير، بيزده آرتی اولان بودور کی:

1 - تاريخ بويو هئچ زامان دوغرو دوزگون ميللت لشديره نيميز اولماييبدير.
2 - يوز ايلی آشقيندير کی تام معناسيلا بير اورقانيزه ائديلميش منفی ائريتمه سيياستينه(نئگاتيو آسسيميلاسيون) معروض قالاراق، گرچکدن سوسيولوژيک و پئسيکولوژيک علم لری و قوراللاری آچيسيندان آغير خسته لييه دوچار ائديلميشيک.

اوزون سوزون قيسساسی بو کی بعضی لريميز:

1 - داغيتماق و قورماغين اصيل معناسين آنلاميش دئييليک، اؤزه لليکله نه یی داغيتمالی و يا قورمالييق درس ليگينی کئچيرمه ميشيک، اونا گوره ده بابالاريميز دئميشکن ننه م منه کور دئييب هر گله نی وور دئييب، يا دا ايپين اوجونو ايتيرميش يا دا حسن سوخدو دئييرمانی نين تام ميصداقی اولاراق داورانماقداييق.

2 - يا دا يالنيز داغيديجیليغين درسينی موکمل و سيستيماتيک اولاراق اويرنرک، بو گوجو اصيل دوشمنلری يؤنلته رک يوخ بلکه دوشمن سانديغيميز دوستلارا ساری يارارلانماقداييق.

اونا گوره بعضی خسته ليکلر گنل(عمومی) اولاراق چوخوموزو سارميش دورومدادير، يازيقلار اولسون کی دوغال اولاراق بو پرابلئم بعضی حرکتچی لرده ده گؤرومکده دير، امما اينانيرام کی کوکلو و فونداسيونو چوخ برک و سارسيلماز اولان اولوسوموز بير آز دا اويانيرسا بو خسته ليکلرين هاميسينی اونوداراق تام و موکمل ساغليغينا قوووشاجاقدير و او گون اوزاقدا دئييلدير.

بير ايکی جومله ده عرض ائديب زحمتی آزالديم.
دئييلن لره گوره بيريسی بير آغ ساققال کيشی نين يانيندا (داييسی ايميش) بو دوشونجه ايله کی قوجاليبدير، آغزی بورنونون سويو آخير و مولتفيت اولماز، کيچيک تربييه سيزليک ائتميش دير، قوجا کيشی بونو گوردوکده دئميشدی کی آ بالام دوزدو کی دايی قوجاليب، امما هله کار يا کور اولماميشام، اونا گوره اوغلوم هر کيمسه ايله ده شوخلوق (ظارافات) ائتسئن ائت آما دايينلا يوخ!؟

آشاغيدا گلن يازييلا ايلگيلی؛
بو عزیزه يورولماسين دييه رک آرتيرمالييام کی عزیز قارداش نه يين نه اولدوغونو ائل هاميدان ياخشی بيلير،11 ايلدير حرکتچيلر قيشقيرير کی:

ائل اؤزو ياخشينی پيسدن سئچه جک
ائلينه باغلی اولان يوکسله جک.

اونوتماسان سن عزیزه همشه دانيشيقلاريميزدا دئميشم کی، کيشی قوی دئشین لر، قوی يازسینلار، بونلار حیرصله نيبلر، بيله خره بير يئرده حیرصلرين تؤکوب سويوتماليديرلار، سن جاواب وئرمه، امما نه ائديم کی من دئديم من ائشيتديم.

يئنه ده دئييرم، بابالاريميز دئميشکن، بيريسی باتمان گلدی سن ياريم باتمان اول، بئله اولورسا چوخ شئيلر حل اولار، امما هر ايکيسی باتمان گلنده ،توققويش توققوشاق مسئله سی اؤنه چيخار، توققوشماقدا اينسانا يوخ بلکه داغ کئچيسينه عايددير.

بيرده همشه دئميشم کی هر کس چوخ باغيشلايان اولسا او قدر او بؤيوکدور، آمما نه ائدک کی ان آز تاپيلان، ائديلن و ياپيلانلارين باشيندا عفو ائتمک و باغيشلاماق گلمکده دير.

ايلاهی، بيزه عفو ائتمک و باغيشلاماق گوجو عينايت ائيله(آمين.)

آما نئجه کئچک:
-ايندييه دک نه ايچری و نه ده ديشاريدا هئچ کيمسه یی لوطفن گلين بيزه قاتيلين جومله سی سويلنمه ميشدير، هر کس اؤز مئيليله گليب، آمما 99% اؤز مئيليله آيريلماميشدير، چوخونلوقدا اگر آزاراق بعضی دوستلار آيريلميشلار، ايسته ديکلری کيمی چاليشا بيلمه ديکلری اوچون،تشکيلاتدا ائله يا دا بئله اولمامالاری ايسته نيلميشدير.

-هئچ و يئنه ده دئييرم هئچ کيمسه دن بير تشکيلاتدان آيريل و گل بيزه قوشول ايسته نيلمه ميشدير، آمما تاسسوفله دانيلماز سندلره اساسا بعضی اينصاف سيز مودعیلر، تهديد،تطمی،تخريب، اؤزه لليکله تطمی يونتم لريندن يارارلاناراق، سانکی بعضی فعاللاری گاموح دان آييرماغا چاليشماقدان باشقا آيری گؤرولری اولماميش کيمی داورانميشلار.

ائله کی راحات دييه بيله ريک ديشاريدا سيلاحداشيميز قالماييب کی بيزدن آيريلماسينا جهد گوسترمه سينلر، (بو اييرنج عملله باغلی، اويغون بير فورصتده داها گئنيش آچيقلامالاريميز اولاجاقدير.)

-گاموح بعضی قوروملار کيمی او تشکيلات و يا بو قورومون اويه لرين اوسته کی يونتملرله اؤرگوتلريندن آييراراق، قورولماميشدير، داها دوغروسو گاموح تؤکونتولر و يا ييغينتيلار قورومو اولماميش و هئچ زاماندا اولماياجاقدير.
گاموح بير اولوسال دنيزدير، سايسيز ايرماقلار و چايلار هر بير يوندن بو دنيزه آخماقدادير، طبیعی کی بو دنيزين دالغالاری و شپه لريده اولماليدير، دالغالارين يا شپه لرين دوغال گؤرولريده دنيزين بعضی ماددلرينی ديشلاماقدير، البته کی بو آتیلانلارین هاميسی پور پوسوک دئييلدير، بعضا آلماسلاردا بو دنيز قوسونتوسوندا گورونه بيلر، بيزجه بونلارين هاميسی دوغال و طبيعی ائيلملردير. بونلاری طبيعی سايمايان کيمسه لرين حرکتلرينه کشکولانماق لازيم، نه دنيزين بو دوغال حرکتينه.

اونا گؤره دنيزه بير طرفدن سولارين گيرمه سی و او بير طرفدن ده دنيزين شپه لريله بعضی دنيزه عايد اولان ماتئريياللارين چيخماسی تام دوغال و طبيعی بير حاديثه دير.

-دفعه لر سويله ميشم، ميللتيميزين باشينا گتيريلن موصيبتلر ندنيله، ديشاريدا ايکی ميليونا ياخين گونئيلی نين تئوريکال اولاراق ان چوخو مينده بيری، ميللی حرکتله ماراقلانيرلار، يعنی آشاغی يوخاری ايکی مين اينسان، و بو سايی پراکتيکال اولاراق پراقماتيک آلاندا يئنه آزالاراق اوندا بيره يئنمکده دير، يعنی ايکی يوز اينسان ، و تاسسوفله گ.آذربايجان دا ميللی حرکاتين و ميللت چيليک دوشونجه سینين گرکن کئچميش و تجروبه یه ماليک اولماديغينا گوره، بو عزیزلرده اولاراق چئشیدلی سلقه لرله نئجه قوروم و تشکيلاتدا فعاليت گوسترمک ده ديلر.

دونيا اولکه لرينه سپه لنميش بو ايکی يوز شرفلی آکتيويستدن يارسينا ياخين گاموح تشکيلاتینين ديش قولوندا چاليشماقداديرلار و کئچن 5 ايلده بو قهرمانلارين يالنيز خاريجده نلر ائتديگينه (ق.آذربايجاندا، ق.قيبريسده، تورکيه ده، اوروپا نين چئشيدلی اولکه و شهرلرينده، کانادا و آمئريکادا و …) اوجا ميللتيميز شاهيددير، و ماحمودعلی يا احمد قولونون دا تحريفلری، يالنيز اؤزلرینين سايغيسين آزلدا بيلر، بابالاريميز دئميشکن: گونشه پالچيق
آلتماقلا، ايشغين آزالتماق اولماز.

-گاموحون داغيلماسی ايداسييلا ايلگيلی يالنيز بونو دئمه لييم کی:
بو موبارک وارليغی (گاموح) اوجا اولوسوموز اکه رک قوتسال يوردوموز (گ.آذربايجان) دوغموشدور، و وارليق ياشايير و ياشادير، ميللتيميزدن اَمه رک گوج آلير و اونا حيات وئرير، اينانين کی بو اولوس اليله هؤرولموش اؤرگوت آذربايجان وارکن قاليب قوللوق ائدرک ياشاياجاقدير.
گاموح ميللی شرف دوشمن لريميزين گؤز و اوره يينه تاخيلان اؤلدوروجو بير اوخدور، گاموح 11 ايل سوره جينده گوستريب سوبوت ائتديگی کيمی ميللی شرف و اولوسال حيثیت قوروجوسو و ساووناريدير، اونا گوره دوغوشوندان بری ميللی دوشمن لرين گؤزوندن يوخو قاچميشدير،گرچکدن ميللتچی سينيزسه ايزين وئرين اونلار قيزغين اولاراق بو تشکيلاتا کوفورلر ياغديرسينلار،نييه کی فاشيستلر ان آغير و سرت يومروغو بو تشکيلاتدان يئميشلر، دولاييسييلا اونلارين يامان يوووز دئمه کلری دوغالدير.

ايسترديم بعضی لرینين گئچن 11 ايلده يالنيز منيمله و عاییلمله، پالتالکلاردا، سايتلاردا ایمئیل گوروپلاريندا و… نلر ائتديکلريله باغلی بعضی بيلگی لر وئرم، آمما آغيل دئيير کی دئنن آللاه شئيطانا لعنت ائله سين، منده قبول ائتديم و يازماديم، البته کی ائليميز گرچکلری ان ياخشی بيلن لردن دير.

بير کلمه ده اويانيش –تیوی ايله ايلگيلی يازيم اودا بو کی
بو تیوی چوخ ياخيندا(نئچه يئده ر سونرا)(يئده ر هئفته نين تورکجه سی دئمکدير)سيلاح داشيم ماحمود بی بيلگین ين اوزو و عاییله سینين اينانيلماز و اونودولماز زحمتلری سونوجو اولاراق ايسه باشلاياراق اينشااللاه ميللتيميزين و قورتولوش حرکاتيميزين قوللوغوندا اولاجاقدير.

ميللتيميزين ايسته ديگش کيمش قورتولوش اوموديله
سايغيلاريملا
اولوسال يوردر
…………………

یئنی سس بو دئدی قودولارا قوشولماق ایسته مه دیگی اوچون بوندان سونرا بو مضمونلاردا گلن هئچ بیر یازینی یاییملامییاچاقدیر.

چاغیریش
ناصر مرقاتی

 
جینا جارلس بو
ترجمه: رباب محب

سال1951 در یکروز پائیزی آلبرت کامو در رستوران کوچکی نشسته بود و ناهارش را با یکی از دوستان نویسنده اش می خورد. گفته می شود آنروز او باگفتن جمله “بگذار دستت را همین حالا بفشارم. تا چند روز دیگر کسی از ما باقی نیست” با دوستش خدا حافظی کرده است.

گوئی که اواز پتانسیل سرشار مقاله « قیام انسان » که چند روزبعد به چاپ می رسید با خبر بود و از قبل می دانست که مقاله اش روشنفکران را منفجر خواهد کرد. جین گرینر( 1930) - معلم مورد علاقه کامو - دبیرفلسفه دبیرستان الجر- پیامد های مقاله را به او گوشزد کرده بود. او پس از خواندن نسخه دستنویس « قیام انسان » به کاموگفت: ” دشمنان زیادی پیدا خواهی کرد”. اما گوئی که او از پیش به عمرجاودانه « آزادی اندیشه » آگاه بود که از نوشتن و چاپ مقاله اش دست برنداشت. پس از انتشار مقاله فوق صحت گفته ی ِ جین گرینر به اثبات رسید وکاموشدیدأ هدف تیرانتقادات قرار گرفت. مقاله هجوی سیاسی و ضد کمونیسم تلقی شد. عمده ی حملات از جانب چپ های فرانسوی بر او وارد آمد ، اما سوررئالیست ها نیز به سرگردگی آندره برتون ساکت ننشستند و او را به باد انتقاد گرفتند. یکی دیگر از عواقب چاپ مقاله« قیام انسان » بحث و جدل های ژان پل سارتر با کامو بود که تضعیف دوستی آندو را به دنبال داشت. بزودی کامو از جامعه ادبی و روشنفکری آن روز طرد شد اما او هرگز از نوشتن مقاله اش اظهار پشیمانی نکرد. برعکس روزی این مقاله را به عنوان یکی از بهترین کارهایش معرفی کرد.

با وجودیکه رومان های « بیگانه » ، « طاعون » و « سقوط» خوانندگان بیشماری را به خود جلب کرده بود اما در واقع این دو مقاله فلسفی « افسانه سیفوس » (ترجمه به سوئدی 1942 و 1947) و « قیام انسان » بود که نام کامو را بر سر زبانها انداخت .

بهار امسال دو کتاب در باره زندگی و آثارو عکس های کامو- برنده جایزه ادبی نوبل - پس از چهل سال از تاریخی که این آثار برای اولین بار به سوئدی برگردانده شد ، نام کامورا دوباره زنده کرد. کتاب اول « کامو . قیام انسان ، گالیمارد» در 127 صفحه ، نوشته پییر - لوئی ری نویسنده و پرفسور دانشگاه سربن و رومان شناس ِ داستان نویسان1800 - 1900 و دومین « کامو یا وعده زندگی ، مِنگِس » 175 صفحه نوشته نویسنده و روزنامه نگار دانیل رون دوا می باشد. هر دو کتاب از پیچیدگی های شخصیت و شجاعت و علاقه کامو به طرح مسائل سیاسی ِ مطرح روزگار و جنگ الجزایر - از داستان نویس ، فیلسوف کارگردان تأتر و روزنامه نگاری سخن می گویند که هنوز در یاد ها زنده است. کامو روزنامه نگاری باهوش و مخالف سرسخت روزگار ِ پس از جنگ فرانسه بود. او روشنفکری بودکه از ” خم شدن درمقابل قوانین خشک کمونیسم ” سر باز می زد. طبق گفته دانیل رون دوا با وجودیکه کامو از سنین ده یازده سالگی با مرض سل دست و پنجه نرم می کرد، لحظه ای از بکاری گیری نیروی خلاقیتش باز نماند.
دانیل رون دوا و پییر - لوئی ری از زوایای مختلفی به کامو پرداخته اند ، اما می توان گفت که این دو کتاب مکمل هم هستند: یکی به ساختار نوشتاری و بُعدِ اجتماعی ، سیاسی ، تاریخی آثارکامو می پردازد و دیگری بر محور « قیام » و رابطه آن با ذلت و خواری تکیه می کند. به نظر کامو ، چه پای صحبت از عارضه ای انسانی (مثل ِ خودکامگی) باشد یا پدیده ای فراسوی عالم ادراک (سرنوشتی که پرومته یا سیفوس را در هم می شکند) به هر حال این ذلت و شور بختی انسان است که او را به ” شورش و قیام ” برمی انگیزد. پیر لوئی این خصیصه ی ِ انسانی - یعنی برخاستن و قیام کردن- را دررومان ” طاعون ” باز می یابد. در این کتاب ” ارزش آدمی وابسته به مبارزه او با بدی است”. پایه و اساس مبارزه با بدی نیز همانا ” خوشبینی ِ مایه گرفته از نیروی خارق العاده انسان برای برخاستن و قیام کردن ” است.

در مقاله « قیام انسان » سعی کاموبر فهمیدن نقش دولت در مسائل زمان و قرنی است که از تئوری های توتالیتر، نازیسم و کمونیسم و کشتار های دسته جمعی میلیون ها انسان شکل گرفته است. او بخشی از مقاله را به « قیام متافیزیک »، نیچه و نهیلیسم و قیام نویسندگان اختصاص داده است. او نویسندگان فوق را به باد انتقاد گرفته و می گوید که انگار اینانند که متخصص « قیامند». اینان به جای برخاستن علیه ظلم یعنی واقعیت ، از کنار آن می لغزندو می گذرند. کامو در بخش «قیام های تاریخی» انواع قیام را ، از تاریخ اعدام لودویگ شانزدهم به سال 1789 تا توتالیتاریسم 1900 مورد بررسی قرار می دهد. او اینجا نازیسم و کمونیسم را هموزن و همترازو تلقی کرده و می نویسد : ” انسانی که می خواهد از خود خدا بسازد ، مالک زندگی و مرگ دیگران شده است. او لاشه حیوان و انسان ِ زیر دست می آفریند. اما او - خود- نه خدا ، که غلام و زیردستی بد بخت و مردنی است . واز طرف دیگر هدف منطقی و عقلانی انقلاب تحقق بخشیدن ِانسان کامل مارکس است. اما منطق تاریخ می گوید که چنین اطاعت و پذیرفتن بی چون و چرا باعث می شود که انقلاب بیش از بیش در تضاد با خواسته و آمال آدمی قرار گرفته و در نهایت انسان خود به ابزار جنایت مبدل گردد “. البته کامو میان اهداف نازیسم و کمونیسم روسی تفاوت قائل می شود، اما با این وجود معتقد است که هر دو جنبش از یک و همان منبع سرچشمه می گیرند. در این مقاله کامو به طرح تفاوت « قیام یا شورش » و « انقلاب » می پردازد. به نظر او « قیام » هم تأیید است و ُ هم تکذیب. انسان ِ در حال قیام انسانی است که در مقابل پدیده ها و عارضه ها بی تفاوت نیست و چون بر می خیزد ناگهان به توانائی ها و ارزش خود پی می برد و خواهان ِ احترام به او و ارزش هایش می شود . ارزش ها به خودی خود به « قیام » منجر نمی شوند، اما هنگام « قیام » هر حرکت - خود - به نوعی ارزش مبدل شده و دارای بار قضاوت می شود . رنج های انسانی ، تجارب تلخ فردی به « قیام جمعی » مبدل می گردد: ” بر می خیزم ، پس هستم”. به معنای دیگر« قیام » در آزمون های روزانه بشری از همان پرنسیبی سرچشمه می گیرد که
Cogito ergo sum
” فکر می کنم ، پس هستم” نزد ِ دکارت .

انقلاب 1900 تاریخ نهیلیسم را تدوین می کند. پیروی از نهیلیسم باعث بازگشت « انقلاب » به ریشه اش یعنی « قیام » می شود. برخلاف «قیام» « انقلاب » برای رسیدن و مورد قبول افتادن ، از درون ِ نهیلیسمی مطلق حرکت کرده و خود را به تحمل ِ انواع و اقسام رنج ها و فلاکت ها محکوم می کند و بدین ترتیب به فراسوی زمان پرتاب می شود. در حالی که « قیام » خلاق است و در هنر و ادبیات می تواند به اوج خود برسد.

برای بهتر فهمیدن مخالفت روشنفکران فرانسوی معاصرِ کامو با او و با نظرات سیاسی اش و مقاله « قیام انسان» بایستی از دو زاویه به کامو و آثارش نگریست، پیشینه و خصوصیات فردی کامو از یکطرف و خود ِ مقاله در رابطه های زمانی اش از طرف دیگر: کامو به توصیه جین گرنیر در کشورش الجزایر به عضویت حزب کمونیست در آمد، اما دو سال بعد به دلیل ایجاد تشنج درون حزب از حزب اخراج شد. در آنزمان او هنوز به ترورهای روسی و خودکامگی کمونیسم روسی پی نبرده بود. کمونیسم ” چشمه آب حیات ” بود وُ حلال مشکلات. بسیاری از نویسندگان به آن روی آورده بودند. اما این چشمه به گفته دانیل رون دوا از خون لبریز شد و بخش عظیمی از اروپا را زیر نفوذ خود ، یعنی نفوذ دولتمردان جنایتکارآورد و در نتیچه تاریخ ادبیات فرانسه به « تاریخ دروغ » مبدل گشت. در این میان تنها تعداد معدودی از نویسندگان، از جمله گاید ، مارلرو ، موریس و به تدریج آلبرت کامو شهامت کرده و از اختناق ِ جمعی ِ پایه ریخته بر دروغ فاصله گرفتند. آرتور کاستلر (1905 – 1983) نویسنده لهستانی که در سال 1940 به پاریس رفت ، یکی از نویسندگانی است که برای همیشه با کمونیسم خداحافظی کرد.او درپاریس با اگزیستانسیالیست ها و سارتر رابطه داشت و از کسانی بود که بر کاموو نگاهش بر کمونیسم تأثیر گذاشته است.
امروز شاید درک این امر که اگزیستانسیالیست های بزرگی چون ژان پل سارتر و سیمون دوبوار و همچنین بسیاری از دیگر نویسندگان ِ آنروز- با وجود سیل اخباراردوگاه گولاگ به فرانسه که تا سال 1940 ادامه داشت ، به خود اجازه گم شدن در اتوپیای کمونیسم داده بودند ، دشوار است. دانیل رون دوا می نویسد که فرانسه تنها کشوری نبود که و سعت تخریب و ویرانی ها را نمی دید، بلکه سراسر اروپا از درک و دیدن خرابی ها عاجز بود. تراژدی پشت تراژدی روی می داد. به زودی اردوگا ه های روسی قدم علم می کردند و آمال و آروز های انسان برای ساختن دنیائی بهتر کم رنگ و کم رنگترمی شد. اروپا زنگ های خطرو اخبار رسیده را نادید ه می گرفت و اینجاست که دلیل ِ طرد شدن کامو و مقاله « قیام انسان» که سخن از جنایات کمونیسم می گوید، روشن می شود. و همانطور که دانیل رون دوا می نویسد : ” کامو از نادیده گرفتن حقایق و تاریخ سر باز زد و تنوانست برای خدمت به آن بر چشم هایش چشم بند ببندد”.

تقاضای ِ کامواز دیگران دیدن تاریخ است. او هم معاصرانش و هم نسل های بعد را مورد خطاب قرار داده است. در این رابطه شاید بتوان بیو گرافی نوشته شده توسط پییر – اوئی ری که بسیار عجولانه فرموله شده است اینگونه تفسیر کرد: نویسنده اظهار می کند که پس از فروریختن دیوار برلین کامو بیش از بیش از ما ” فاصله ” می گیرد. اما آیا کاموئی که پنجاه و پنج سال ِ پیش با نوشتن « قیام انسان » به پرستش و تقدیر چنین تاریخی خط بطلان کشید ،می تواند از ما فاصله بگیرد و دور شود ؟
توتالیتاریسم 1900 ریشه در گذشته دارد و در وجدان جمعی ما به گونه ای نقش بسته است که ما را به دانستن چگونگی ِ شکل گرفتن چنین تاریخی ترعیب می کند. ما از راه تاریخ نگاری ،سراغ ِ شاهدان عینی رفتن و نوشتن ، خاطره نگاری ، فیلمسازی و جمع آوری اسناد می خواهیم به تصویری از خود برسیم : چگونه این همه اتفاق افتاد؟

وکامو همچنان نزد ماست. صدایش به شدت ما را می لرزاند و به ما انتقاد ازخود ودیدن حرکات بلهوسانه و متغیر تاریخی را گوشزد می کند.
استکهلم دسامبر دوهزار وشش

……………………

توضیحات :
- مطلب بالا به تاریخ پنجم دسامبر دو هزارو شش در روزنامه سونسکا داگ بلادت ( اس و د) به چاپ رسِده است صفحه ده بخش فرهنگی.
- جینا جارلزبو فیلسوف و دکترادبیات فرانسه
Albert Camus (1913-1960) آلبرت کامو -
- « قیام انسان » دوبار در سال های 1951 و 1953 به زبان سوئدی ترجمه شده است.
L´homme révolté
عنوان فرانسوی مقاله است.
- « افسانه سیفوس »
Lemythe de Sisyfos
- « بیگانه » ، « طاعون » و « سقوط» به ترتیب با عنوان های زیر به زبان سوئدی ترجمه شده است :
” Främling ” 1942 , 1946 ” Pesten” 1947 , 1948 ” Fallet ” 1956 , 1957. ” Lé tranger ” , ” La peste ” , ” La chute”
عنوان های فرانسوی این کتاب هاست.
- « کامو . قیام انسان ، گالیمرد»
Camus. L´homme révolté, Gallimard of Pierre , Louis Rey
- « کامو یا وعده زندگی ، مِنگِس »
Camus ou les promesses de lavie of Daniel Rondeau

اسامی :
Albert Camus – Jeana Jarlsbo - Jean Grenier – Alger – André Breton – Jean Paul Sartre Descartes – Gide- Malraux – Mauriac – Arthur Koestler –
اخبار روز
يکشنبه ۲۶ آذر ۱٣٨۵ - ۱۷ دسامبر ۲۰۰۶
www.yenises.org

احمد اوبالي

بو سببلري آراشديرماقلا حقيقتلری درک ائده رک، گاموحون داغيلما سببلريندن، باشقا تشکيلاتلاريميزين دا درس آلماسيني آرزو ائديرم.
سايين ماحمود علي چئهرقاني گونئي آذربايجاندان آوروپايا موهاجيرت ائتديگي زامان، هم گونئي و هم ده قوزئي آذربايجاندا معيین حورمته صاحيب ايدي. آوروپا سفرينده، شخصن بير چوخ هموطن لريميزين چئهرقاني به يي گورمه يه گلديکلرينه شاهيد اولموشام. بو گون همين هموطنلرين %99 يا گاموحا موخاليفديرلر يا دا کي ان آزي تامامن اوندان اوزاق دوروبلار.
تورکييه ده و قوزئي آذربايجاندا دا بو مسئله خاريجده کي دوروملا عئينيدير. گونئي آذربايجاندا ايسه ان آزي بيزه گلن معلوماتلار گاموحون دوروموندان داها آغير خبر وئرير. سايين چئهرقاني بي ايلک دفعه باکييا گئدنده باکي آیروپورتوندا قارشيلاماغا گئدنلرين ان آزي %95 بير آيين عرضينده فيکيرلريني ده ييشديلر.
2 هفته اول ” گاموح آ. ت ” 3-جو قورولتایيني کئچيردي. آوروپا اؤلکه لريندن گاموح عضولري دعوت اولونموشدولار و 3 آي رئکلامدان سونرا همين قورولتاي بوتون آوروپادان 3 نفري ايسوئچه آپارا بيلميشدير ( لازيم اولورسا آدلاريني دا يازماق اولار). ماحمود بي فاضيلييان (بيلگين) عایيله سي و ياخين قوهوملاري ايله بيرليکده 9 نفر گاموحچو و 15 نفردن چوخ باشقا تشکيلاتلارين عضولري نين شکيللريني گؤروب و بو ” قورولتاي ” حاقيندا دييه بيلريک کي گاموح درين گرگينليک ايچينده دير. سبب نه دير؟. (اشتيراکچيلارين بيري دئميشديرکي ” اگر گاموح بودورسا دئمک يوخدور).
بير نئچه ايل اول آمئريکادا سايين چئهرقاني بي بير موصاحيبه ده تشکيلاتي نين ميليونلارلا عضوو (ان آزي 700،000 طلبه عضوو)، 1،000 دن آرتيق مودافيعه پايگاهلاري (مرکزلري) و 70،000 نفردن آرتيق سيلاحلي قووه لري نين اولدوغونو دئميشدي.
سايين ماحمود فاضيلييان ايسه آوروپا نين بير چوخ اولکه لرينده گاموح آ.ت اوفيسي نين اولماسيندان دانيشير.
ميليونلارلا عضوو و 70،000 سيلاحلي قووه لري بوراخين، آوروپادا هر اولکه دن بير نفر گاموح عضوو اولسايدي، بو ” قورولتاي ” دا ان آزي 40 گاموهچو ايشتيراک ائتمه لي ايدي. هر اولکه دن ان آزي بير نفر. همين ” قورولتاي ” ين حاقيندا ماحمود بَيين يازديغي معلوماتي اوخوياندا بئله نظره گلير کي اوغورلو قورولتاي کئچيريليب و حتا 15 نفر موختليف وظيفه لره سئچيليبلر. حقيقت بودور کي قورولتايدا ايشتيراک ائدنلرين بؤيوک اکثرييتي باشقا تشکيلاتلاردان اولاراق، هر هانکي ” سئچگي ” شاهيدي اولماييبلار. حتا ” سئچيلن لرين ” بير نئچه سي اورادا ايشتيراک ائتمه ييبلر. ان ماراقلي بوراسيدير کي آدلاري گاموحچو کيمي قئيد اولانلاردان ايندي اعتيراضلار گلير کي ” بيز گاموحچو دئييليک و آديميز گاموحچو کيمي يازيلماماليدير. ”
ايشتيراک ائدنلرين بير نئچه سي داها سونرا بيانييه وئره رک ماحمود بيين يايديغي معلوماتلاري قيناييبلار.
سايين چئهرقاني بيين ياشاديغی واشينگتون شهرينده يوزلرجه آذربايجانليلار ياشاييرلار. اونلارين نئچه سي گاموحچودورلار؟
آمئريکا و کانادا اولکه سينده گاموحون گوجو هاميميزا بلليدير. اگر گاموح آمئريکادا بير ” قورولتاي ” تشکيل ائدرسه بورادا دا گوجونو گؤستره جک. ياخين گله جکده بئله بير قورولتاي گؤزله نيلمير.
هر سياسي و اجتيماعي تشکيلاتي ايکي يئره بؤلمک اولور.
1-شخصيت اوستونده يارانان تشکيلاتلار.
2- موشخص فيکير اوستونده يارانان تشکيلاتلار.
شخصيت اوستونده يارانان تشکيلاتلار ديکتاتورلوق يولونو سئچرلر. شخصيت پرستليک ان گئري قالميش اولکه لرده ده عؤمرونون سون نفسلريني چکير.
گونئي آذربايجان ميللي آزادليق حرکاتي فيکير اوستونده دوام ائدن حرکاتدير و اونون تشکيلاتلاري دا شخصيت پرستليکدن اوزاق دورماغا مجبور اولاجاقلار.
هر تشکيلاتين مووفقيتيني قارانتي ائدن، اونون آيدين استراتئژيسي، دوزگون تاکتيکي، شخيصيت پرستليکدن اوزاق دوروب دوزگون بير خط سئچمک، کاريزماتيک و صداقتلي رهبرييتي، سيستئماتيک فعالييتي، ” ييغيجي گوجو ” ، باشقا تشکيلاتلارين فعالييتينه صاحيب چيخمادان قييمت وئرمه سي، تنقيده آچيق اولماسي و ان موهوممو موشترک دوشمانا قارشي باشقا تشکيلاتلارلا بير جبهه ده موباريزه ائده بيلمه سيدير.
هر تشکيلات ميللتي آرخاسيندا گورمک ايسترسه، اوستده کي خاراکتئرلره ماليک اولماليدير. ميللتي آلداتماغا چاليشان تشکيلات اؤلومه محکومدور. بو گون گونئي آذربايجان تشکيلاتلاري نين هئچ بيريسي نين ميليونلارجا عضوو يوخدور. سيلاحلي قووه لر، موادفيعه پايگاهلاري ( مرکزلري) و بو کيمي شيشيرتمه لر کيمسه ني آلداتمير.
گونئي آذربايجان ميللي آزادليق حرکاتي نين گوجلو تشکيلاتلارا احتيياجي وار. هر کس و کسلر وطنيميزين آزادليغي يولوندا فعالييت گؤسترمک ايسترسه، درحال ميللتين طرفيندن آلقيشلاناجاق. يئني يارانميش تشکيلاتلار اؤز ايشلريني دوزگون دوام ائتمه سه لر قيسا زاماندا ايلکين آلقيشلار تنقيدلره و اگر ديققت اولونماسا موخاليفته چئويريلر.
هر تشکيلات کي، بير عضوو بير ميليون گؤستره، شراييط ده ييشمه دن استراتژي و تاکتيکيني ده ييشه، عمل يئرينه پوپوليست چيخيشلارا و شوعارلارا دوام ائده، سيستئماتيک فعالييت يئرينه خان-خانليق قايدالارينا دوام ائده، تئنقيدچيلره ” جاسوس ” ، ” دوشمان ” ، ” خایين ” و بو تيپيلي آلچاقلاديجي ايفاده لر ايشله ده، موشترک دوشمانا قارشي، يالنيز اؤز ايستکلريني باشقا تشکيلاتلارا تحميل ائتمه يه چاليشا، باشقالاري نين امگينه صاحيب چيخماغا چاليشا، اطرافينداکيلارين ساييني آزالديب و اؤز وارليغيني سوال آلتينا چکر.
گاموح آ.ت مسئولونون يايديغي معلوماتلار يوخاريدا قئيد ائديلن منفي خاراکتئرلري داشيير. بير يئرده کي ايلليک قورولتايينا 10 نفر عضو ييغا بيلمير، 30 ميليون آذربايجانلييا، بايراق تحميل ائدير، رهبر تحميل ائدير و ان ماراقليسي بوراسيدير کي اؤزوندن قات - قات گوجلو تشکيلاتلاري حسابا سالمير. ( آوروپادا ياشايان هر هانکي تشکيلات اؤز توپلانتيسيندا ان آزي 35-40 نفري ييغا بيلير. حتا کولتور درنکلري).
گاموح عضوو اولمايانلاري اوزه ساليب ” گاموحچو ” آدلانديرير، قوناقلارين آدلاريندان ايستيفاده ائدره ک، ميللتيميزين يئگانه سسي اولان گوناز تی وی ني پيسله يير و اؤز شخصي فيکريني ” قورولتاي ” آدينا يازيب، بی. بی. سی. کيمي خبر آژانسلارينا گؤندرير. ” قورولتاي ” آدلانديريلان او يئرده کيمسه گوناز تی.وی حاقيندا چيخيش ائتمه ييب. ايشتيراکچيلار بو حقيقته شاهيدديرلر.
سايين ماحمود فاضيلي نين بو ايشي دوام ائتديکجه، ايکي ايلدير آچماغا چاليشديغي ” اويانيش تی.وی ” آچيلارسا گله جه يي اينديدن بلليدير. گورونن کنده بلدچي لازيم دئييل.
بيز آرزو ائده رديک کي گاموح و يا گاموح آ.ت، گوناز تی.وی.ني داغيديجي تانيتديرماق يئرينه اؤز اطرافينا باخيب و گاموحون داغيلماسي نين سببيني آختارسين. گاموحون قورولتايينا گئدنلرين قارشيسيني گوناز تی.وی. آلمادي. سايين ماحمود بي فاضيليان صميمييتله سبب آختارماق ايسترسه، هم اطرافينا باخسين، هم ده آينايا. سببلري گؤره بيلر. باشقا تشکيلاتلاريميز ايسه بو آجي تجروبه دن عبرت درسي آلماسالار اونلارين دا بايراقلاري قورولتايلاريندا 2-3 نفرين الينده دوناجاق.
بيليرم کي بو يازي ياييلديقدان سونرا هميشه کي کيمي 1-2 نفر موختليف آنونيم آدلاردان ايستيفاده ائديب تحقير ائتمکلره دوام ائده جکلر. بلکه يئنه ده عايیله سؤيوشلرينه باشلاياجاقلار. اونلارين بيريني کئچنلرده هامييا تانيتديق. بير نفر اؤز ائويندن 9 آنونيم آدلارلا مکتوب يازيردي. همين اؤزونو ” گاموح ” چو اعلان ائديب يامان - يوووز يازان بوش آسلانلارين يولو آچيق اولسون. آما امينم کي آنونيم آدلارلا بير ائودن 30 مکتوب يازماقلا مسئله حل اولموياجاق. ان سونوندا گؤزه گؤرونن قووه لر لازيمدير.
آرزو ائديرم کي فارس فاشيزمينه قارشي گوجلو تشکيلاتلاريميز اولسون. شيشيرتمه لر دوشماني آلداتمير. اؤزوموزو آلداتماياق.
دئسامبر. 20، 2006
www.yenises.org

واشینگتن تایمز:
ايران در عراق دولت در دولت تشکیل داده است

واشنگتن تايمز در شماره روز دوشنبه ، ۱۸ دسامبر ، خود به نقل از گزارش محرمانه يک مقام اطلاعاتی عربستان سعودی نوشت:« ايران با شکست سنی مذهبان عراق و کشورهای سنی نشين همسايه اين کشور به طور موثر ی موفق به تشکيل يک دولت شيعه در داخل دولت عراق شده است » .

اين مقام اطلاعاتی عربستان سعودی افزوده است : « جايی که آمريکايی ها متوقف شده اند ايرانيان موفق به پيشروی شده اند » .

در این گزارش بر لزوم بالا بردن توان اطلاعاتی عربستان برای مقابله با نفوذ روزافزون جمهوری اسلامی ايران تاکيد شده است و موارد نفوذ ايران را شامل رخنه جاسوسان وابسته به اين کشور در عرصه های مختلف عراق و حمايت مالی گروه های مسلح توصيف کرده است .

به گفته این روزنامه آمریکایی ، جمهوری اسلامی ايران با پرداخت مبالغی به احزاب مختلف سياسی عراق توانسته است به نتايج دلخواهی در عرصه سياسی عراق دست يابد .

دیدار جلال طالبانی، رییس جمهور عراق با آیت الله خامنه ای رهبر جمهوری اسلامی ایران که ماه گذشته انجام شد.

بر پايه همين گزارش ، نيروهای ايالات متحده به اطلاعاتی دست يافته اند که ثابت می کند نيروهای شبه نظامی شيعه مذهب موفق شده اند در پليس عراق رخنه کنند و بدين ترتيب ، ايران به طور مستقيم در سيستم امنيتی عراق نفوذ يافته است .

به نوشته واشنگتن تایمز، عربستان سعودی به دليل پيشينه تاريخی و ريشه های مشترک قومی – قبيله ای ، خود را در برابر موقعيت سنی مذهبان عراق و سرنوشت آنان مسوول می داند .

 
محمد تقي زهتابي

20-جي عصرين اوّللرينده بير سيرا ميثيل‌سيز، ملاحتلي، زحمتكشلرين حيسّلريني اوْخشايان نغمه‌لر، آذربايجان، توركيه، اوْرتا آسيا توركلري هابئله گُورجو و ارمني خالقلاري داخلينده گئنيش يايلير، ديلدن ديله گزير، توْيلار و شنليك مجليسلرينين زينتي اوْلماغا باشلايير. بو نغمه‌لر جوان بير آذربايجانلي موسيقي اوستادي و بسته‌كارين اثرلري ايدي. بو حاديثه آذربايجان موسيقيسي تاريخينده ميثيل‌سيز بير گونش پارلاماغا باشلاماسيندان خبر وئريردي. بو موسيقي گونشي اوزئيير حاجي‌بگوف ايدي. بو شخصيت سوْنرالار آذربايجان ميلّي موسيقي‌سينين اساسلاريني قوْيانلاردان بيري و ميلّي اوپراميزين بانيسي اوْلدو.

علي حسين ‌اوْغلو اوزئيير 1885 -جي ايل سپتامبرين بئشينده شومالي آذربايجانين آغجابديع كندينده، ميرزا عائيله‌سينده آنادان اوْلموش و اوشاقليق ايللريني موسيقي مركزي و مشهور خواننده‌لرين وطني اوْلان شوشا شهرينده كئچيرميش و بو شهرده، روس ـ تاتارلار مكتبينده ايلك تحصيلاتيني آلديقدان سوْنرا، 1899-جي ايلده اوْ زامانلار قافقازدا اَن موهوم اوْرتا مكتب اوْلان، گوري مدرسه‌سينين آذربايجان شوعبه‌سينه (قولونا) داخيل اوْلموشدور.
بو مدرسه‌ده اوْخودوغو ايللر (1904 ـ 1899) اوزئيير آذربايجان، روس، ديلي و ادبياتي، ائله‌جه ده دونيا ادبيّاتييلا تانيش اوْلور. خوصوصي ايله بؤيوك روس اديبي گوگولون ساتيريك اثرلري اوْنون ديقّتيني جلب ائدير. گوري مدرسه‌سيني بيتيرديكدن سوْنرا اوزئيير هادروت قصبه‌سينين مدرسه‌سينده ادبيّات، تاريخ، موسيقي و روس ديلينده درس دئمگه باشلايير.
اوْقدر كئچمه‌دن اوزئيير باكييا گلير موعليم‌ليكله برابر، موختلف روزنامه‌لرله امکداشليق ائدير و آز سونرا بير روزنامه يازيچيسي كيمي مشهور اولور.
1905-جي ايل اينقيلابي بوتون آذربايجان ضياليلاريندا يئني فيكيرلر و آرزولار اوْياتديغي كيمي، اوزئيير ده يئني يازيچيليق يوْلونا سوْق ائدير. 1906-جي ايلدن “ملانصرالدين” مجلّه‌سي نشر اوْلماغا باشلايير.
اوزئيير بو درگي ايله امکداشليق ائدير. اوزئييرين مقاله‌لري هابئله “ملانصرالدين” درگي سينين مودورو ميرزا جليل‌محمد قليزاده‌نين آروادي حميده خانمين خاطيره‌لريندن معلوم اوْلوركي، اوزئيير ايله ميرزا جليل ياخين دوْست¬ايميشلر.
اوزئيير بو ايللر باكيدا چاپ اوْلونان “ترقي”، “حقيقت”، “ارشاد” و ساييره روزنامه‌لرده ايجتيماعي مقاله‌لر يازير و 1905-جي ايل روس اينقيلابي‌نين آذربايجان خالقينا موثبت تأثيريندن بحث ائدير. بو ادبي فعاليته باخماياراق اوزئيير حاجي‌بگوف اساساً موسيقي ساحه‌سينده چاليشير.
بئله‌ليكله اوْ آذربايجان خالقينين تاريخينده هم موسيقي اوستادي، هم¬ده بير يازيچي كيمي شؤهرت قازانميشدير. 1907 -جي ايلده اوزئيير حاجي‌بگوف مشهور “ليلي و مجنون” اوپراسيني يازماقلا آذربايجان مدنيّتينده اوپرا صنعتي¬نين اساسيني قوْيور. بيلديگينيزکيمي بؤيوك فضولي بيرينجي دفعه “ليلي و مجنون” منظومه‌سيني آنا ديلينده يازميشدير. اوزئيير حاجي‌بگوف “ليلي و مجنون” منظومه‌سيني بيرينجي اوپراسينا موضوع سئچمه‌سي و فضولينين بير نئچه غزليني بو اوپرادا داخيل ائتمه‌سي، موسيقي اوستادينين آذربايجان ديلي، ادبياتي و مدنيتي ايله نه درجه‌ده باغلي اوْلماسيني گؤسترمکده‌دير.
بوندان سوْنرا حاجي‌بگوف موسيقي فعاليتينه دوام ائتمکله برابر موسيقي بيليگيني تكميل‌لشديرمك اوچون، 14 ـ 1911 - جو ايللرده مسكو و پطروگراد موسيقي مكتبلرينده اوْخويور.
اوزئيير حاجي‌بگوف موسيقي اثرلرينين موضوعلاريني اساساً آذربايجان شيفاهي خالق ادبيّاتي و قيسماَ يازيلي ادبيّاتيندان آلميشدير.
مؤلّيف بو اثرين هاميسيندا موفّق اوْلموش و هله حياتي دؤورو اوْنلارين نغمه‌لري، تورك خالقلارينين ديل ازبري اوْلموشدور. بو اثرلردن “ليلي و مجنون”، “اصلي و كرم” و “شئيخ صنعان” اوپرالاري، هله اكتبر اينقيلابيندان چوْخ اوّل، «سرابسكي» كيمي مشهور آذربايجان آرتيستلري طرفيندن، آذربايجان، اوْرتا آسيا، داغيستان و ساييره يئرلرده موفّقيتله صحنه‌يه چيخارميشدير. بئله‌ليكله ده 20-جي عصرين اوّللريندن، اوزئيير آدي بوتون آذربايجان، ايران، توركيه و باشقا قافقاز خالقلاري ايچينده گئنيش ياييلميشدير. بو ايللرده اوزئيير حاجي‌بگوف جدي اوپرالار يازماقلا كيفايت‌لنميردي. او ملانصرالدين مجلّه‌سييله ياخين علاقه و فيکيرداشليق نتيجه‌سينده ساتيريك ادبيّاتيندا خالقين اوْيانماسيندا، ميلي منليگي¬نين گوجلنمه‌سينده رولونو گؤزل بيليردي. بونا گؤره ده اوزئيير بو ايللر بير سيرا موسيقي‌لي كُومديالار قلمه آلير. بونلاردان “اَر و آرواد” ( 1909)، اوْ اوْلماسين بو اوْلسون يا خود “مشهدي عباد” (1910) “آرشين مال‌آلان” ( 1913) كيمي اؤلمز دونيا شؤهرتي قازانميش اثرلري گؤسترمك اوْلار. بو موسيقي‌لي كُومديالاردا اوْلان ملاحتلي، الوان و سحركار نغمه‌لرين هاميسي آذربايجان خالقي¬نين زنگين موسيقي فولكولوروندان سوزولوب، گلميش و بؤيوك موسيقي اوستادينين داهيانه صنعت سوزگئچيندن كئچيب، پرداخلانميش، اؤلمز اثرلردير. بونا گؤره ‌ده بو نغمه‌لر بير طرفدن آذربايجان خالق موسيقي‌سينين نه اندازه‌ده ثروتلي، الوان و روحو اوْخشايان اوْلماسي، اوْ بيري طرفدن ايسه، هم اوزئييرين خالقا باغليليغي، هم ده اوْنون اصيل معنادا داهي موسيقي اوستادي اوْلماسيني گؤسترير. بو نغمه‌لر آذربايجان خالقي¬نين اورگيندن قوْپدوغو اوچون ايلديريم سورعتيله آذربايجاندا ياييليردي. حتي ايندي ده بو نغمه‌لري تكجه آذربايجان دگيل، بوتون خالقلار سئويرلر. اوزئيير حاجي‌بگوفون اثرلرينين تأثير داييره‌سيني گؤسترمك اوچون، حياتيم بوْيو تصادوف ائتديگيم ايكي خاطيره‌ني بُورادا نقل ائديرم.
1948 -جي ايل مشهد شهرينين شهرباني زيندانيندا دوُستاق ايديم. زيندان شهرين مركزينده ايدي، بُونا گؤره ‌ده سينمالار و تئاترلارين، تبليغات اوچون بولندگولارلا يايديقلاري موسيقي سسلري آيدين ائشيديليردي. بير گون سحر“مشهدي عباد” موسيقيلي كُومدياسينين نغمه‌لري مني يوُخودان اوْياتدي. بُو نغمه‌لر و اوْندان سوْنرا “آرشين مال‌آلانين” نغمه‌لري نئچه گون سحردن آخشاما قدر ائشيديليردي.
شوبهه‌سيز ايران زيندانيندا بو نغمه‌لري ائشيتمك، بيزيم كيمي بير دسته آذربايجانلي دوُستاق اوچون بؤيوك نعمت ايدي. لاکين من ايشين معناسيني باشا دوشموردوم، تا اينكي زينداندان چيخديم. بير گون توركلر محله‌سينه گئتديكده بيلديم كي، او نغمه‌لر ياييلماغا باشلايان گون بؤيوك موسيقي اوستادي اوزئيير حاجي‌بگوف وفات ائتميشدي. آنجاق مشهدين بوتون كوچه‌لرينده خوصوصييله جوانلار اوْ نغمه‌لري اوْجادان و بؤيوك هوسله اوْخويوردولار. ايكينجي و داها ماراقلي خاطيره‌م ايكي ايل سوْنرا، يعني 1950 -جي ايله عاييددير. بُو ايلده ‌ده زينداندا ايديم. آنجاق بُو دفعه زيندانيلرين سايي يوزلره چاتيردي، و اوْنلارين داخيلينده بيز آذربايجانليلارين سايي چوْخ آز ايدي. زيندانيلارين اكثري اروپانين موختليف ميلّتلريندن، اؤزلرينين ده اكثري ضياليلار ايديلر. اُروپانين آلمان، فرانسه، روماني، لهستان، استوني، روس و سايره ميلّتلريندن اوْلان بُو ضيالي دوُستاقلار بيزلره چوْخ يوكسكدن باخير، بيزي گئري قالميش و حتّي وحشي گؤزو ايله گؤرور و آذربايجان سؤزونو چوْخ چتينليكله دئيه بيليرديلر. آچيغيني دئيم كي، اوْرادا اوْلان بيز آذربايجانليلاري زيندانين آغير شراييطيندن داها چوْخ بُو اروپالي ضياليلارين تحقيري ازير، سيخيردي. بيز اوْنلارين بيزه خوْر باخماسيندان هميشه روحي عذاب و اذيت چكيرديك.
بُو زينداندا هر جومه آخشامي بير فيلم گؤستريلير و بير گون اوّلدن فيلمين آدي اعلان اوْلوناردي. فيلمه باخديق، عادت اوزره اوْنون اولينده هاردا چكيلمه‌سي گؤستريليردي. صاباحدان بو ضياليلار بُو فيلمين و اوْنون موسيقي‌سيني يازانين بيزيم خالقيميزا منسوب اوْلماسي باره‌ده چوْخلو سوآللار ائتديلر و بوندان سوْنرا اوْنلارين بيزه اوْلان موناسيبتلري كؤكوندن دگيشيلدي و آذربايجان خالقي باره‌ده بيزدن معلوماتلار آلارديلار. بوندان سوْنرا بو زينداندا قالديغيم نئچه آي مودتينده همين ضيالي اروپالي زندانيلرين اَن چوْخ ترنّوم ائتديكلري نغمه‌لر آرشين مال‌آلان ماهنيلارينين موسيقي‌سي ايدي. بُو دوُستاقلارين هر دسته‌سي اؤز ديللرينده بُو ماهنيلارا سؤزلر ده قوْشوب، موسيقييله اوْخويوردولار.
اَن بؤيوك ميلّي ايفتيخارلاريميزدان بيري اوْلان بو نادير موسيقي اوستادينين حيات و ياراديجيليغي باره‌ده بيرينجي دفعه عرب اليفباسيندا آنا ديليميزده يازيلديغيني نظره آلاراق بورادا اوزئيير حاجي‌بگوفون ادبي و موسيقي ياراديجيليغي حاقّيندا نسبتاً گئنيش دانيشماغي ضروري حساب ائديريك. اوزئيير حاجي‌بگوفون ادبي ياراديجيليغي باره‌ده دئمك لازمدير كي، اديب يوخاريدا گؤسترديگيميز كيمي، روزنامه‌نيگارليقلا ادبي فعّاليته باشلاميشدير. بو فعّاليت ايگيرمينجي عصرين ايلك ايللرينه تصادوف ائدير. بُو زامانلار آذربايجان ادبياتي و ايجتيماعي فيكري ساحه‌سينده “ملانصرالدين” مجلّه‌سي، آپاريجي رول اوْيناييردي.
بُو مجلّه‌نين فعّاليتي و موقدّراتي هميشه اوزئييرين ديقّت مركزينده ايدي. خالقيميزين بوتون گئري قالما و فلاكت سببلريني خالق ديلينده و ساتيريك اوسلوبدا ايفشا ائدن بو مجلّه تزار حؤكومتي طرفيندن توقيف ائديلديكده اوزئيير “ارشاد” روزنامه‌سينده بو مجلّه‌دن مودافيعه ائدير و قلم چاليردي.
1916 -جي ايلده ميرزا جليل‌ محمد‌قليزاده‌نين “اؤلولر” نومايشنامه‌سي صحنه‌يه قوْيولاندا اوزئيير حدسيز درجه‌ده سئوينيردي، چونكو بو نومايشنامه‌نين مضمونو “ملانصرالدينين” مقاله‌لري كيمي، اوزئييرين اورگينده ايدي. بونا گؤره‌ده اوْ يازيردي: ((«اؤلولر» «ملانصرالدين» كيمي بالتاني ديبيندن ووران بير اثردير)).

اوزئيير موختليف درگي‌لرده نشر ائتديگي مقاله‌لرينده آذربايجان كندليسيندن، اربابلار و دؤولت مأمورلاري قارشيسيندا جيدّي مودافيعه ائديب، گؤستريردي كي، اربابلار و مأمورلار كندلييه «دينمه وئر، دانيشما وئر، بيلمه وئر» دئييرلر. بو سؤزلردن گؤرونور كي، اوزئيير اوسلوب جهتدن ملانصرالدين مجلّه‌سي و ميرزا علي اكبر صابير يوْلويلا گئديردي. اوزئيير حاجي‌بگوف تكجه خالقيميزين گئري قالميش جهتلريني قامچيلاميردي، اوْ هم ده اؤز ساتيريك مقاله‌لرينده تزار حؤكومتي‌نين غدّار و ضدّ - خالق جهتلريني آچيب، خالقا گؤستريردي. موكاليمه شكلينده يازيلميش بير مقاله‌سيندن گؤتورولموش بو سطرلر فيكريميزي آيدين ثوبوت ائتمكله برابر، اوزئييرين نه درجه‌ده جسارتلي قلم صاحيبي اوْلماسيني دا نيشان وئرير: ((سول«برك گولور» ـ وزير دئييركي، نه قايريرام؟ آي كيشي نئجه نه قاييريرسان كي، خالقي توتوب يئريني اليندن آليرسان بُو بير. اوست‌لرينه خرج قويوبسان بو ايكي، آغزيني آچيب سؤز دئمگه قويمورسان بو اوچ، باشلارينا مين جوره تنباكو اوْيونو آچيرسان بو دؤرد، خالقينين پولونو كئفين گلديگي يئره خرجله‌ييرسن بو بئش، كشيشلرين يئمله‌ييب ساليرسان جماعتين جانينا بو آلتي، سويورسن بو يئتدي. دؤيورسن بو سككيز، اؤلدورورسن بو دوققوز)).
اوزئيير بُو ساتيريك مقاله‌لرينده بير طرفدن تزار رژيميني ايفشا ائدير، اوْ بيري طرفدن ايسه قافقاز ميلّتلريني بيرلشمك و ايرتيجاع عليهينه واحيد موباريزه آپارماغا چاغيريردي. اوزئيير بُو ايشين آچاريني ضياليلارين الينده گؤرور. بونا گؤره‌ده آذربايجان آيدينلاريني بيرلشديريب، خالقي اوْياتماغا دعوت ائديريدي. اوزئيير حاجي‌بگوف بوتون وارليغي ايله آذربايجان خالقينين ميلّي آزادليغي حاقّينده دوشونن و اوْنون ميلّي مدنيتيني يوكسلتمگه چاليشان بير ضيالي ايدي، اوْ هئچ واقت ميلّي مسئله‌ني طبقاتي مسئله‌دن آييرميردي. بونا گؤره ‌ده اوزئيير ايجتيماعي مقاله‌لرينده ميلّي مسئله ايله ياناشي فعله و كندليلرين ده طبقاتي موباريزه‌سيندن حيمايه ائدير و حاكيم طبقه‌لري قامچيلاييردي.
اونون مقاله‌لرينين مضمونلاريندان بيري ده خورافات و موهوماتي ايفشا ائديب، قيلينجلاماق ايدي. مؤلّيفين بوُ مقاله‌لري مضمون جهتيندن رنگارنگ اوْلدوغو كيمي، اوسلوب و شكيل باخيميندان دا الوان و ماراقلي ايدي.
ايگيرمينجي عصرين اوّللرينده موختليف روزنامه‌لرده يازديغي مقاله‌لرين بعضي‌سينده، اوزئيير حاجي‌بگوف جيدّي سياسي ـ ايجتيماعي مسئله‌لره ‌ده توْخونوردو، خوصوصيله ميلّي مسئله اوْنو جيدّي دوشوندوروردو.
اوزئييرين فيكرينجه بير ميلّتين وارليغي‌نين اساس عاميلي ديلدير. بونا گؤره بوتون خالق و بيرينجي نؤبه‌ده آيدينلار اؤز ديللريني قوْرويوب ساخلاماق و اينكيشاف ائتديرمگه بوْرجلودورلار. 1906 -جي ايلده “ارشاد” روزنامه‌سينده يازديغي بير مقاله‌دن بُو سطيرلره نظر سالماق بُو فيكري آيدينجا نيشان وئرير.
«آنا ديليميزه اهميّت وئرمه‌سك، اوْلا بيلر كي، بير گون ديليميز ايتر، باتار، يوْخ اوْلار و بير ميلّتين ده‌ كي، ديلي باتدي اوْ ميلّت اؤزو¬ ده باتار. چونكو بير ميلّتين وارليغينا، ايثبات- وجود اتئمه‌سينه سبب، اوْنون ديليدير».
اوزئيير حاجي‌بگوفون ساتيريك و جيدّي مقاله‌لري اوْنون ادبي ياراديجيليغيندا گؤركملي يئر توتسا دا، ادبي فعاليتي‌نين اساسيني موسيقيلي كُومديالار و اوپرالارينا يازديغي نومايشنامه‌لر تشكيل ائدير. بونلاردان اوزئييرين بيرينجي اثري “اَر و آرواد” كُومدياسيدير كي، 1909 -جي ايلده قلمه آلينميش و 1910 -جي ايلده صحنه‌يه قوْيولموشدور. اثرين اساس مؤوضوعو چوْخ آروادليليغي تنقيد ائتمك و قادين حوقوقوندان مودافيعه ايدي. اثرده مرجان بيگ آروادي منت خانيمي، آرواد دلالي كربلاي قبادين واسطه‌سيله، بوشاييب، تازادان آرواد آلماق ايستير. لاکين منت خانيم اؤز عاغلي، هابئله نؤكري صفي و قوللوقچوسو گول‌پرينين زيركليگي سايه‌سينده، باشقا ليباسدا و شكيلده، تازا و جوان آرواد آديله يئني دن مرجان بگه اره گئدير. بئله‌ليكله ده مرجان بگله كربلاي قباد گولونج حالا دوشور و قادين اؤز عقلي و ذكاسييله غلبه چالير.
اوزئييرين ايكينجي موسيقيلي كُومدياسي “اوْ اوْلماسين، بو اوْلسون” و يا خود “مشهدي عباد” دير كي، 1910 -جي ايلده قلمه آلينميشدير. بو اثرده ده اساساً چوْخ آروادليق تنقيد اوْلونور. لاکين بو اثرده‌كي هونر، صنعتكارليق و موسيقي اوْلدوقجا گوجلودور. بونا گؤره ده بو اثر گئنيش خالق كوتله‌لري داخيلينده ان چوْخ ياييلميش و سئويلميش اثرلردن بيري‌دير. حتّي مشهدي عباد صورتي آذربايجان داخيلينده مثله چئويريلميشدير.
بيزجه بير آذربايجانلي تاپماق اوْلماز كي، بو اثرين مضمونونو و نغمه‌لريني بيلمه‌سين. بونا گؤره ‌ده بو اثرين مضمونو اوزرينده دايانماغا احتياج يوْخدور. لاکين بونو قئيد ائتمك لازيمدير كي، بو اثر صنعت جهتدن يوكسك و گوجلو اوْلدوغو قدر ايجتيماعي جهتدن درين و معناليدير. اثرده گؤستريلير كي، آذربايجان حؤكوم سور‌ن عيبه‌جر حاديثه‌لر جريان ائدير. لاکين بو حاديثه‌لرين آرخاسيندا، اوْ حاديثه‌لري يارادان اساس عاميلي، بُورژوا جمعيتي‌نين روحونو تشكيل ائدن پولدور.
مشهدي عباد پولو گوجويله هر ايش گؤرمك ايستير، رستم بگ قيزيني پولا ساتير، لوطولار پولون دالينجا گئدير. بگلر، محكمه وكيل‌لري، روزنامه‌چيلر پول خاطيرينه هر ايشه حاضيرديرلار، حتي حامبال بير عابّاسي اوچون كوچه‌ـ‌كوچه مشهدي عبادين دالينجا گزير …. اثرده سرور، گولناز و ساييره جوان صورتلر كؤهنه و پول اسيري اوْلان قوْجالارين قارشيسيندا دايانير و نهايت غلبه چالير و بوتون كؤهنه تيپلري گولونج وضعيّته قوْيورلار.
مشهدي عباد اثري آذربايجان ديلينين شيرين، معنالي و گؤزل دئييملري، ايفاده‌لري و مثللري مجموعه‌سيدير. بو ايفاده بير طرفدن ديليميزين زنگين، قودرتلي، موكمّل بير ديل، اوْ بيري طرفدن ايسه خالق ديليله باغلي و يوكسك قلم قودرتيني نومايش ائتديرير.
اوزئيير حاجي‌بگوفون اوچونجو موسيقيلي كومدياسي “آرشين مال‌آلان” دير كي، 1913 -جي ايلده نومايش ائتديريلميشدير. بو گونه قدر الليدن آرتيق يابانجي ديله چئوريلميش بو اثر موسيقي مدنيتيميزين شاه‌اثرلريندن بيريدير. بو اثرين فيلمي اروپا، آسيا، آمريكا و افريقا اؤلكه‌لرينين چوْخوندا آيلار بوْيو سينمالاردا گؤستريلميش دير. آرشين مال¬آلان اثرينين بو قدر اوغور قازانماسي آذربايجان خالقي¬نين ان گؤزل عادت‌- عنعنه‌لريني و خالق موسيقي‌سيني اؤزونده توْپلاماسيندان دوْغموشدور. آرشين مال‌آلان ائله بير شاه اثردير كي، اوْنون دوزلو مضمونو و اورك آچان ماهنيلاريني بيلمه‌ين آذربايجانلييا راست گلمك اوْلماز. بونا گؤره ‌ده بورادا بو اثرين مضمونو و آيري‌- آيري تيپلريني شرح ائتمگه احتياج گؤرموروك.
اثرين اساس مضمونو آتا- بابا اوصوليله، گؤرمه‌دن و گؤزو باغلي ائوله‌نيب عائيله قوُرماق مسئله‌سيله تزه يوْليله گؤروب، سئويب، ائولنمك و عائيله قوُرماق مسئله‌سي تشكيل ائدير و ايكينجي يوْلون دوزگون اوْلماسي گؤستريلير. بئله‌ كي، اثرده تكجه جوان نسيل يوْخ، حتّي ياشلي و نيسبتاً ياشلي نسيل‌ ده ايكينجي يوْليله ائولنيب، عاييله قوُرورلار. كؤهنه نسيل ده هله اسگي دوشونجه‌لر قاليرسا دا يئني آخينين گوجو و حياتيليگي اوْنو سوپوروب، آتير و اثرين اوّلينده حل اوْلونماز گؤرونن حاديثه‌لر آخيردا خوشبين و شن شكيلده باشا چاتير. آرشين مال‌آلاني گؤرن هر كس بو قرارا گلير كي، حياتين عادي مسئله‌لريني ده حل ائتمكده فيكيرلشمك و عقل ايشلتمك لازيمدير. آرشين مال‌آلانين ديلي ده چوْخ گؤزل و شيريندير. خالق ايفاده‌لري و ايكي باشلي سؤزلرله دوْلودور. بو كومديا ائله قورولموشدور كي، تاماشاچيني آخيره قدر اينتيظاردا قوْيور، بونا گؤره ‌ده اوْنو آخيره قدر هوسله ايزله‌يير.
اوزئيير حاجي‌بگوفون ادبي ياراديجيليغيني اوْنون موسيقي ياراديجيليغيندان آييرماق اوْلماز. اوزئيير موسيقي هونرينين ذيروه¬لرينه يوكسلميش، آذربايجان موسيقي‌سيني دونيايا تانيتميش، عوموم بشريّت موسيقي داهيلري سيراسيندا اوْجالميش موسيقي اوستاديدير. بونا گؤره‌ ده اوْنون ادبي ياراديجيليغي موسيقي هونرينين كؤلگه‌سينده دايانان، بو موسيقي‌نين سؤز بينؤوره‌سي بو موسيقي‌نين خالق طرفيندن داها درين باشا دوشولمه‌سي و اوْنا تأثيريني گوجلنديرمك اوچون كؤمك ائدن بير واسيطه‌دير. اوزئيير زنگين موسيقي‌سيني تحليل ائتمك اوچون موسيقي موتخصيصي اوْلماق لازيمدير كي، بيز اوْندان محروموق. لاکين بير آذربايجانلي موسيقي دينله‌يجي‌سي كيمي، دئيه بيله‌ريك كي، اوزئييرين زنگين موسيقي ياراديجيليغيندا ائله بير نغمه و حيصه‌يه راست گلمك اوْلماز كي، آذربايجان فوْلكلورو، ادبيّاتي و مدنيتيدن سو ايچمه‌سين، خالقين خوْشونا گلمه‌سين و اوْنون اورگيندن اوْلماسين. بعضي بسته‌كارلار موسيقي اثرلرينده، اؤز فيكيرلرينجه، خالقين شوعور سويّه‌سيندن قات ـ قات يوكسكده دايانان هدفلر ايزله‌ميش و اثرلريله خالقي بو سويّه‌يه قالديرماق ايسته‌ييرلر، اوزئيير بئله موسيقي اوستادلاريندان اوْلماميشدير. اوْ هئچ واقت خالقيندن آيريلماميشدير.
اوزئيير حاجي‌بگوف موسيقي ساحه‌سينده ايلك آتديملاريني آتاركن خالقيميز داخلينده عصيرلردن بري گئنيش ياييلميش، كؤك سالميش و گؤزل موسيقي اثرلري اوْلان موغامات و فولکولوريک موسيقي¬ميز فوْلكلوروموز حاقّيندا دوشونور، اوْنونلا ياشايير و لاکين اوْنلاري عينيله تيكرار ائتمير، بلكه اوْنلاري معاصير شكله سالير، اوْنلارا قاناد تاخير، گؤزل‌لشديرير، صيقل‌لشديرير، علمي شكله سالير. بئله‌ليكله ده موسيقيميزي بير آتديم ايرلي آپارير، اوْنونلا ياناشي خالقيميزين موسيقي شوعورو و مدنيتيني ده بير پيلّه يوكسلدير. بؤيوك اوستاد سوْنراكي آتديملاريندا بو ايشي دوام ائدير و عؤمرونون آخيرينا قدر بو اوسلوبو ايزله‌يير. بونون نتيجه‌سينده 1907 -جي ايلده “ليلي و مجنون” اوپراسيني يارادان اوزئيير 1937 -جي ايلده ميلّي موسيقيميزين شاه اثري اوْلان “كوْر اوْغلو” اوپراسيني قلمه آلميشدير.
بو ايكي اثرين آراسيندا اوْلان اوْتوز ايل مودّتينده خالقيميزين مدنيّتي و ميلّي شوعورو يوكسلديكجه اوزئييرين ده موسيقي‌سي اينكشاف ائدير، درينلشير، قوْل- قاناد آچيب گؤيلره اوجالير، داها يوكسك و عالي هدفلر ايزله‌يير و اؤزو ايله برابر خالقيميزي بو عولوي هدفلره ياخينلاشديرير.

اوزئييرين سوْن اوْتوزـ قيرخ ايل موسيقي ياراديجيليغي اوْنلارجا پارلاق اوُلدوز و گونشلرله بزنيب، ايشيقلانان عظمتلي بير كهكشاني خاطير‌لادير كي، دايانمادان اير‌لي گئدير و اؤزو ايله برابر خالقيني گؤيلره قالديريب و دونيالارا تانيتديرير. بو موسيقي كهكشانين اساس خوصوصيّتي اوْنون خالقي‌ليغيدير. بو كهكشاني تانيماق و اوْنون حاقّيندا معلوماتا ماليك اوْلماق لازيمدير. بو پارلاق اوُلدوزلارين بيرينجي‌سي “ليلي و مجنون” اوپراسيدير كي، 1907 -جي ايلده قلمه آلينيب و 1908 -جي ايلده باكيدا ايلك دفعه اولاراق نوماييشه قوْيولموشدور. بو اثرين مضمونو اساساً فوْلكلوردان آلينميشدير. يُوخاريدا گؤسترديگيميز كيمي بيرينجي دفعه بؤيوك سؤز اوستادي فُضولي بو داستاني نظمه چكميش و اوزئيير اوپراسيني يازاركن فُضولينين منظومه‌سيني اساس گؤتورموشدور. اثرين موسيقي‌سي خالقيميز داخيلينده عصيرلردن بري يارانميش موغاماتلا خالق ماهنيلاري نمونه‌لرينين عضوي تركيبيندن عيبارتدير.
“ليلي و مجنون” اوپراسيندان دانيشاركن هر شئيدن اوّل دئمك لازيمدير كي، نه اوچون اوزئيير بو موضوعو سئچميشدير؟ بونون سببي اوْندان عيبارتدير كي، سئوگي، محبّت و عاييله قوُرماق مسئله‌سينه حصر اوْلونموش اوْنلارجا شيفاهي خالق ادبيّاتي داستانلاريميز كيمي “ليلي و مجنون” داستاني دا خالقيميزين عصيرلر بوْيو آجي حياتي قيز و قادينلارين حوقوقسوزلوغو، سئوگي و محبت يوْلوندا اوْلان ياراماز عشيره عادتلريني اؤزونده عكس ائتديرير.
آردي وار
بو یازی دیلماج درگیسیندن دان آلینمیشدیر.
www.yenises.org

………………….

* نوت: اوخوياجاغينيز بو مقاله پروفسور محمّدتقي زهتابي‌نين (اؤلکه‌ايچي) يايينلانماميش اثرلريندندير. قئيد ائتمک لازيمدير کي مقاله 1977-جي ميلاديده(1356-شمسيده) غربي برلينده يازيلميش و “آذربايجان کولتور اوجاغي” طرفيندن محدود سايدا چاپ اولموشدور. مقاله اوزئيير حاجي‌بگوف حاقيندا عرب اليفباسيندا يازيلان ايلک تدقيقي اثر ساييلماقدادير.